Torpaq

Torpaq Yer səthinin bitkilərin inkişaf etdiyi, canlı orqanizmlərin yaşadığı və təbii proseslərin davam etdiyi üst münbit qatıdır. O, süxurların aşınması, üzvi maddələrin parçalanması, su, hava, iqlim və canlı orqanizmlərin uzunmüddətli qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Torpaq kənd təsərrüfatının əsas təbii resurslarından biri olmaqla yanaşı, ekosistemlərin fəaliyyəti, su dövranı və biomüxtəlifliyin qorunması üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Torpaq nədir?

Torpaq mineral hissəciklər, üzvi maddələr, su, hava və müxtəlif canlı orqanizmlərdən ibarət mürəkkəb təbii sistemdir. Onun tərkibi və xüsusiyyətləri yerləşdiyi ərazinin iqlimindən, relyefindən, ana süxurdan, bitki örtüyündən və formalaşma müddətindən asılıdır.

Torpaq sadəcə bitkilərin kök saldığı səth deyil. Burada mikroorqanizmlərin fəaliyyəti, üzvi maddələrin parçalanması, qida elementlərinin dövranı və suyun hərəkəti kimi çoxsaylı proseslər baş verir.

Torpaq necə yaranır?

Torpağın yaranması uzunmüddətli təbii prosesdir. Süxurlar temperatur dəyişiklikləri, su, külək və digər fiziki-kimyəvi təsirlər nəticəsində tədricən parçalanır. Bu mineral material zamanla bitki və heyvan qalıqlarından yaranan üzvi maddələrlə qarışır.

Bitkilər, bakteriyalar, göbələklər və digər orqanizmlər torpaqəmələgəlmə prosesində iştirak edir. İqlim və relyef isə prosesin sürətinə, rütubət rejiminə və formalaşan torpağın xüsusiyyətlərinə təsir göstərir.

Nəticədə müxtəlif təbii şəraitdə bir-birindən rəngi, quruluşu, tərkibi və münbitliyi ilə fərqlənən torpaq tipləri yaranır.

Torpağın tərkibi

Torpağın əsas komponentləri mineral maddələr, üzvi maddələr, su və havadır. Mineral hissə əsasən süxurların aşınması nəticəsində yaranan müxtəlif ölçülü hissəciklərdən ibarətdir.

Üzvi hissənin mühüm komponentlərindən biri humusdur. Humus bitki və digər üzvi qalıqların parçalanması və çevrilməsi nəticəsində yaranır və torpağın münbitliyində əhəmiyyətli rol oynayır.

Torpaq məsamələrində isə həm su, həm də hava yerləşir. Bu iki komponentin nisbəti bitki köklərinin və torpaq orqanizmlərinin həyat şəraitinə birbaşa təsir göstərir.

Torpağın münbitliyi

Torpağın münbitliyi onun bitkilərin inkişafı üçün lazım olan su, hava və qida elementlərini təmin etmək qabiliyyəti ilə əlaqəlidir.

Münbitliyə humusun miqdarı, torpağın strukturu, turşuluğu, su saxlama qabiliyyəti və qida elementlərinin mövcudluğu kimi amillər təsir edir. Eyni zamanda torpağın düzgün becərilməsi və mühafizəsi onun məhsuldarlığının uzun müddət saxlanmasına kömək edə bilər.

Kənd təsərrüfatında torpağın xüsusiyyətləri nəzərə alınmadan gübrə, suvarma və digər aqrotexniki tədbirlərin tətbiqi arzuolunmaz nəticələr yarada bilər.

Torpaq növləri

Torpaq tipləri iqlim, yüksəklik, bitki örtüyü, ana süxur və digər təbii amillərdən asılı olaraq formalaşır. Buna görə müxtəlif coğrafi ərazilərdə fərqli torpaq örtüyü müşahidə edilir.

Qara torpaqlar, şabalıdı və boz torpaqlar, dağ-çəmən və dağ-meşə torpaqları müxtəlif təbii şəraitdə yaranan torpaq tiplərinə nümunədir. Şoran və şorakət torpaqlarda isə duzların miqdarı və yerləşməsi torpağın xüsusiyyətlərinə və bitkilərin inkişafına ciddi təsir göstərə bilər.

Torpaqların təsnifatı daha ətraflı elmi sistemə malik olduğundan eyni ümumi ad daxilində müxtəlif tip və yarımtiplər fərqləndirilə bilər.

Torpaq və kənd təsərrüfatı

Torpaq bitkiçilik və ümumilikdə kənd təsərrüfatı istehsalının əsas resurslarından biridir. Taxıl, tərəvəz, meyvə, yem və texniki bitkilərin yetişdirilməsi torpağın xüsusiyyətləri ilə birbaşa əlaqəlidir.

Əkin sahəsi üçün bitki seçərkən torpağın mexaniki tərkibi, münbitliyi, pH göstəricisi, su rejimi və duzluluğu kimi xüsusiyyətlər nəzərə alına bilər.

Torpağın düzgün becərilməsi, növbəli əkin, üzvi maddələrin qorunması və uyğun suvarma üsullarının seçilməsi kənd təsərrüfatında torpaq resurslarının davamlı istifadəsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Torpaq eroziyası

Torpaq eroziyası onun üst qatının su və ya küləyin təsiri ilə daşınması prosesidir. Xüsusilə bitki örtüyünün zəiflədiyi və torpağın düzgün idarə olunmadığı ərazilərdə eroziya daha ciddi problemə çevrilə bilər.

Su eroziyası yamaclarda yağıntı və səth axını nəticəsində, külək eroziyası isə əsasən quru və açıq ərazilərdə torpaq hissəciklərinin daşınması ilə baş verir.

Eroziya torpağın münbit üst qatının itirilməsinə, kənd təsərrüfatı məhsuldarlığının azalmasına və landşaftın dəyişməsinə səbəb ola bilər. Bitki örtüyünün qorunması və uyğun aqrotexniki tədbirlər eroziyanın qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.

Torpağın şoranlaşması və çirklənməsi

Şoranlaşma torpaqda həll olunan duzların bitkilərin inkişafına mənfi təsir göstərə biləcək səviyyədə toplanması ilə əlaqəli prosesdir. Quraq iqlim, yüksək buxarlanma, minerallaşmış yeraltı sular və düzgün təşkil edilməyən suvarma-drenaj sistemi şoranlaşmaya təsir göstərə bilər.

Torpağın çirklənməsi isə sənaye, nəqliyyat, tullantılar, neft məhsulları, ağır metallar və kənd təsərrüfatında bəzi maddələrin düzgün istifadə edilməməsi nəticəsində yarana bilər.

Çirklənmə torpağın xüsusiyyətlərini dəyişdirə, canlı orqanizmlərə təsir göstərə və müəyyən hallarda çirkləndiricilərin qida zəncirinə daxil olması üçün şərait yarada bilər.

Azərbaycanda torpaqlar

Azərbaycanın relyef və iqlim müxtəlifliyi ölkədə zəngin torpaq örtüyünün formalaşmasına səbəb olub. Yüksək dağlıq ərazilərdən Kür-Araz ovalığına və Xəzər sahillərinə doğru müxtəlif torpaq tipləri yayılıb.

Ölkədə dağ-çəmən, qonur və qəhvəyi dağ-meşə, dağ-qara, boz-qəhvəyi, boz, çəmən və digər torpaq tiplərinə rast gəlinir. Şoran və şorakət torpaqlar da müəyyən ərazilərdə yayılıb.

Azərbaycanın bəzi bölgələrində eroziya, şoranlaşma və torpağın münbitliyinin zəifləməsi torpaq ehtiyatlarının qorunmasını xüsusi əhəmiyyətli məsələyə çevirir.

Torpağın qorunması

Torpağın formalaşması çox uzun zaman tələb etdiyi halda, onun münbit üst qatının itirilməsi daha sürətli baş verə bilər. Buna görə torpaq məhdud və qorunması vacib təbii resurs hesab olunur.

Torpağın mühafizəsinə eroziyanın qarşısının alınması, düzgün suvarma və drenaj, çirklənmənin azaldılması, bitki örtüyünün qorunması, münbitliyin bərpası və torpaqdan təyinatına uyğun istifadə kimi tədbirlər daxildir.

Torpağın sağlam vəziyyətdə saxlanılması yalnız kənd təsərrüfatı üçün deyil, təbii ekosistemlərin, su ehtiyatlarının və biomüxtəlifliyin qorunması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.