TOS1A Solntsepyok

TOS-1A "Solntsepyok" Rusiyada hazırlanmış çoxlüləli reaktiv ağır alovpüskürən sistemdir. Adındakı TOS rus dilində "тяжёлая огнемётная система" ifadəsinin abreviaturasıdır. Sistem T-72 tankının şassisi üzərində yerləşdirilmiş 220 mm kalibrli raket buraxıcı qurğudan ibarətdir. O, əsasən termobarik və yanıcı döyüş hissəli raketlərlə istehsal edilir və möhkəmləndirilmiş mövqelərə, binalara, istehkamlara və zirehli texnikaya qarşı istifadə üçün nəzərdə tutulub. Sistemin işlənib hazırlanması Omsk şəhərindəki Nəqliyyat Maşınqayırması Konstruktor Bürosunun adı ilə bağlıdır. TOS-1A ingilis dilində "TOS-1A heavy flamethrower system", rus dilində isə "ТОС-1А «Солнцепёк»" adlanır.

TOS-1 "Buratino"dan TOS-1A-ya qədər inkişaf yolu
TOS-1A sistemi əvvəlki TOS-1 "Buratino" kompleksinin modernləşdirilmiş variantıdır. TOS-1 sovet dövründə yaradılıb və 1980-ci illərin sonunda Əfqanıstanda sınaqdan keçirilib. Sonrakı illərdə sistemin atəş məsafəsi, idarəetmə vasitələri və raket çeşidi təkmilləşdirilib, nəticədə TOS-1A variantı Rusiya Silahlı Qüvvələrinin silahlanmasına qəbul edilib. Modernləşdirilmiş versiyada buraxıcı qurğunun lülə sayı azaldılıb, buna görə də maşının kütləsi və gabariti dəyişib. Bundan sonra "Solntsepyok" adı TOS-1A üçün geniş işlədilməyə başlayıb.

Quruluşu və texniki göstəriciləri
Sistemin şassisi T-72 əsas döyüş tankının bazasında hazırlanıb, bu da maşına yüksək yeriş qabiliyyəti verir. Zirehli gövdədə heyət üçün qapalı bölmə yerləşir. Heyət üç nəfərdən ibarətdir: komandir, topçu-operator və sürücü-mexanik. Maşının kütləsi təxminən 45 ton təşkil edir. Buraxıcı qurğu şaquli və üfüqi istiqamətləndirilə bilən 24 lülədən ibarət paketdir. Maşının zirehli korpusu və hədəfə yaxın məsafədən fəaliyyət göstərə bilməsi onu adi reaktiv yaylım atəş sistemlərindən fərqləndirir.

TOS-1A-nın atəş məsafəsi istifadə olunan raketin növündən asılıdır. İlkin raketlərlə maksimal məsafə təxminən 3,5 kilometr olub, sonradan işlənmiş raketlər bu göstəricini təxminən 6 kilometrə çatdırıb. Atəş yaylım şəklində aparılır və qısa müddətdə geniş sahəyə təsir göstərir. Kompleksin tərkibində raketlərin yenidən doldurulması üçün TZM-T nəqliyyat-yükləyici maşın da var. Bu maşın da T-72 şassisi əsasında hazırlanıb.

Termobarik raketlər və təsir mexanizmi
TOS-1A-nın əsas sursatı termobarik döyüş hissəli reaktiv raketlərdir. Belə raket hədəf ərazisində yanıcı maddəni aerozol buludu şəklində yayır və sonra onu alışdırır. Nəticədə yüksək temperatur və güclü təzyiq dalğası yaranır. Bu təsir qapalı məkanlarda, istehkamlarda, sığınacaqlarda və binalarda daha çox nəzərə çarpır. Sistem üçün yanıcı və tüstü yaradan raketlər də mövcuddur. Termobarik sursatlardan istifadə beynəlxalq hüquq və humanitar baxımdan ayrıca müzakirə mövzusudur, ona görə də bu silah hərbi-texniki ədəbiyyatda ixtisaslaşmış sistem kimi təsnif edilir.

Tətbiq sahələri və ixrac
TOS-1A hərbi əməliyyatlarda piyadaya və zirehli texnikaya yaxın dəstək məqsədilə, möhkəmləndirilmiş mövqelərin, şəhər şəraitində binaların və dağlıq ərazidəki istehkamların məhv edilməsi üçün istifadə edilir. Sistem hərbi texnika sərgilərində, paradlarda və təlimlərdə nümayiş olunur. Rusiyadan başqa, bu sistem digər ölkələrə də ixrac edilib. Eyni zamanda "Solntsepyok" hərbi texnika, silahlanma və müdafiə sənayesi mövzusunda materiallarda ağır alovpüskürən sistemlərin ən tanınmış nümayəndələrindən biri kimi qeyd olunur.