Toxum

Toxum bitkilərin çoxalmasını və yeni nəslin yaranmasını təmin edən bioloji quruluşdur. Toxumlu bitkilərdə mayalanmadan sonra formalaşan toxumun daxilində gələcək bitkinin başlanğıcı olan rüşeym yerləşir. Toxum həm təbiətdə bitkilərin yayılması və növlərin davamlılığı, həm də kənd təsərrüfatında məhsul istehsalının başlanğıc materialı kimi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Toxum nədir?

Toxum çılpaqtoxumlu və örtülütoxumlu bitkilərin çoxalma strukturlarından biridir. Onun əsas funksiyası rüşeymi qorumaq və uyğun şərait yarandıqda yeni bitkinin inkişafına imkan verməkdir.

Toxumların ölçüsü, forması, rəngi və quruluşu bitki növündən asılı olaraq ciddi şəkildə fərqlənir. Taxıl bitkilərinin, paxlalıların, tərəvəzlərin, meyvə ağaclarının və digər bitkilərin toxumları özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir.

Toxumun quruluşu

Tipik toxumun əsas hissələrinə rüşeym, ehtiyat qida maddələri və qoruyucu toxum qabığı daxildir. Rüşeym gələcək bitkinin ilkin inkişaf strukturlarını özündə birləşdirir.

Ehtiyat qida maddələri cücərmənin ilk mərhələsində rüşeymin inkişafını təmin edir. Toxum qabığı isə daxildəki strukturları mexaniki zədələnmə, quruma və müəyyən xarici təsirlərdən qorumağa kömək edir.

Toxumların daxili quruluşu bütün bitkilərdə eyni deyil. Bəzi növlərdə qida ehtiyatının böyük hissəsi endospermdə, digərlərində isə ləpələrdə toplanır.

Toxum necə yaranır?

Çiçəkli bitkilərdə tozlanma və mayalanmadan sonra toxumcuq inkişaf edərək toxuma çevrilir. Yumurtalıq isə əksər hallarda inkişaf edərək meyvəni əmələ gətirir. Beləliklə, meyvənin daxilində bir və ya bir neçə toxum yerləşə bilər.

Toxumun tam formalaşması üçün onun yetişməsi vacibdir. Yetişmə prosesində rüşeym inkişaf edir, ehtiyat maddələri toplanır və toxum tədricən cücərməyə hazır vəziyyətə gəlir.

Toxumun cücərməsi

Cücərmə toxumdan yeni bitkinin inkişaf etməyə başladığı prosesdir. Bunun baş verməsi üçün toxumun canlı olması və ətraf mühit şəraitinin həmin bitki növünə uyğun gəlməsi lazımdır.

Su cücərmənin əsas amillərindən biridir. Toxum su qəbul etdikdə onun daxilində metabolik proseslər aktivləşir. Oksigen enerji mübadiləsi üçün tələb olunur, temperatur isə bioloji proseslərin sürətinə təsir göstərir.

Bəzi bitkilərin toxumları cücərmə üçün işığa və ya qaranlığa qarşı xüsusi tələblərə də malik ola bilər. Buna görə bütün toxumların eyni şəraitdə cücərdiyini düşünmək düzgün deyil.

Toxumun cücərmə qabiliyyəti

Kənd təsərrüfatında toxumun keyfiyyətini müəyyən edən mühüm göstəricilərdən biri cücərmə qabiliyyətidir. Bu göstərici müəyyən şəraitdə toxum nümunəsinin hansı hissəsinin normal cücərə bildiyini göstərir.

Toxumun yaşı, yetişmə səviyyəsi, saxlanma şəraiti, temperatur, rütubət və mexaniki zədələnmə onun cücərmə qabiliyyətinə təsir edə bilər.

Yüksək keyfiyyətli əkin materialından istifadə sahədə bitkilərin daha bərabər çıxışının təmin olunması üçün mühüm şərtlərdən biridir.

Toxumların yayılması

Bitkilər toxumlarının yeni ərazilərə yayılması üçün müxtəlif mexanizmlərdən istifadə edir. Toxumlar külək, su və heyvanların köməyi ilə yayıla bilər. Bəzi bitkilərdə isə meyvənin quruluşu toxumların ətrafa səpələnməsinə şərait yaradır.

Küləklə yayılan toxumlarda uçuşu asanlaşdıran qanad və ya tükəbənzər strukturlara rast gəlinə bilər. Heyvanlarla yayılan toxumlar isə meyvələrin yeyilməsi və ya onların səthə ilişməsi vasitəsilə başqa ərazilərə daşına bilər.

Bu mexanizmlər bitkilərin yeni yaşayış sahələrinə yayılmasına və növün davamlılığının qorunmasına kömək edir.

Kənd təsərrüfatında toxum

Toxum bitkiçilikdə məhsul istehsalının əsas başlanğıc materiallarından biridir. Taxıl, tərəvəz, paxlalı, yağlı və digər kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirilməsində uyğun sort və keyfiyyətli toxum seçimi gələcək məhsula təsir edən əsas amillər sırasındadır.

Əkin üçün istifadə olunan toxumun sort xüsusiyyətləri, təmizliyi, sağlamlığı və cücərmə göstəriciləri nəzərə alınır. Toxum materialının keyfiyyəti zəif olduqda sahədə seyrək çıxış, xəstəliklərin yayılması və məhsuldarlığın azalması kimi problemlər yarana bilər.

Buna görə toxumçuluq kənd təsərrüfatında ayrıca əhəmiyyət daşıyan fəaliyyət istiqamətidir.

Toxum və sort anlayışı

Toxum və sort eyni anlayış deyil. Toxum bitkinin çoxalma materialıdır, sort isə müəyyən irsi, morfoloji və təsərrüfat xüsusiyyətlərinə malik bitki qrupunu ifadə edir.

Eyni bitki növünün müxtəlif sortları məhsuldarlıq, yetişmə müddəti, məhsulun xüsusiyyətləri və ətraf mühit şəraitinə uyğunlaşma baxımından fərqlənə bilər.

Bu səbəbdən əkin üçün toxum seçərkən yalnız bitkinin növü deyil, konkret sortun xüsusiyyətləri və yetişdiriləcəyi ərazinin şəraiti də nəzərə alınır.

Toxumların saxlanması

Toxumların düzgün saxlanması onların keyfiyyətinin və cücərmə qabiliyyətinin qorunması üçün vacibdir. Saxlanma müddətində yüksək rütubət, uyğun olmayan temperatur, zərərvericilər və mikroorqanizmlər toxum materialına mənfi təsir göstərə bilər.

Saxlanma tələbləri bitki növünə və toxumun xüsusiyyətlərinə görə dəyişir. Ümumilikdə toxum materialının nəzarət olunan şəraitdə, nəmdən və zərərvericilərdən qorunaraq saxlanması onun əkin keyfiyyətinin qorunmasına kömək edir.

Toxumun əhəmiyyəti

Toxum təbii ekosistemlərdə bitki növlərinin çoxalması və yayılmasının əsas vasitələrindən biridir. Kənd təsərrüfatında isə onun əhəmiyyəti ərzaq və digər bitki mənşəli məhsulların istehsalı ilə birbaşa bağlıdır.

Keyfiyyətli toxum, düzgün sort seçimi, uyğun əkin şəraiti və düzgün aqrotexniki tədbirlər birlikdə bitkinin inkişafına və məhsuldarlığına təsir göstərir. Buna görə toxum həm botanika baxımından mühüm bioloji struktur, həm də müasir bitkiçiliyin əsas istehsal resurslarından biridir.