Tüfəng

Tüfəng uzunlüləli odlu silahların geniş yayılmış növlərindən biridir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində tüfəng əllə tutulub atəş açılan odlu silah kimi izah edilir. Müxtəlif dövrlərdə hərbi xidmət, ovçuluq və atıcılıq idmanı üçün fərqli konstruksiyalı tüfənglər hazırlanıb. Müasir terminologiyada isə tüfənglər təyinatına, lülənin quruluşuna və işləmə mexanizminə görə müxtəlif kateqoriyalara ayrılır.

Tüfəng nədir?

Tüfəng ümumilikdə çiyindən istifadə üçün nəzərdə tutulan uzunlüləli atıcı silah anlayışı ilə əlaqələndirilir. Onun konstruksiyası konkret model və təyinatdan asılı olaraq dəyişir.

Azərbaycan qanunvericiliyində odlu silah barıtın və ya digər alışan maddələrin yanmasından yaranan enerji hesabına mərminin istiqamətlənmiş hərəkət etdiyi və müəyyən məsafədən hədəfə mexaniki təsir göstərmək üçün nəzərdə tutulmuş silah kimi müəyyən edilir.

Tüfənglərin bir hissəsi hərbi, digərləri ov, idman və digər qanuni məqsədlər üçün hazırlanır.

Tüfəngin əsas hissələri

Konstruksiyalar fərqli olsa da, tüfəng anlayışı lülə, qundaq və atəş mexanizmi kimi əsas elementlərlə əlaqələndirilir. Müasir modellərdə bunlara nişangah sistemi və konkret konstruksiyaya aid digər hissələr əlavə olunur.

Lülə mərminin hərəkət etdiyi əsas konstruktiv hissədir. Qundaq silahın tutulmasına və çiyində sabitləşdirilməsinə xidmət edir.

Mexanizmlərin quruluşu isə tüfəngin növündən asılı olaraq ciddi şəkildə fərqlənə bilər.

Yivli tüfəng

Yivli tüfəngin lüləsinin daxili səthində spiralvari yivlər olur. Bu konstruksiya mərminin hərəkəti zamanı fırlanmasına və uçuş sabitliyinin artmasına xidmət edir.

İngilis dilində “rifle” termini məhz yivli uzunlüləli odlu silahla əlaqələndirilir.

Yivli lülə texnologiyasının inkişafı tüfənglərin tarixində mühüm mərhələ olub və uzunlüləli odlu silahların dəqiqlik imkanlarının inkişafına təsir göstərib.

Yivsiz ov tüfəngi

Ovçuluqda yivsiz lüləli tüfənglər də geniş yayılıb. İngilis terminologiyasında bu kateqoriya üçün əsasən “shotgun” sözü işlədilir.

Belə silahların konstruksiyası yivli tüfənglərdən fərqlənir. Ov tüfəngləri təklüləli, qoşalüləli və müxtəlif mexanizmli konstruksiyalarda hazırlana bilər.

Yivli tüfənglə yivsiz ov tüfənginin eyni anlayış kimi təqdim edilməsi texniki baxımdan düzgün deyil.

Qoşalülə tüfəng

Qoşalülə tüfəng iki lüləsi olan odlu silah növüdür və xüsusilə ov silahları arasında tanınır.

Lülələr konstruksiyadan asılı olaraq yanaşı və ya şaquli şəkildə yerləşdirilə bilər. Bu tip tüfənglər klassik ov silahı dizaynlarından biri hesab olunur.

Azərbaycan dilində “qoşalülə tüfəng” ifadəsi də uzun müddətdir işlədilən ənənəvi silah terminlərindən biridir.

Hərbi tüfəng

Tüfənglər hərbi silahların inkişafında mühüm yer tutub. Müxtəlif tarixi mərhələlərdə orduların əsas fərdi silahları arasında uzunlüləli odlu silahlar olub.

Əvvəlki dövrlərin ağızdan doldurulan tüfənglərini sonradan arxadan doldurulan sistemlər, daraqlı konstruksiyalar və daha müasir mexanizmlər əvəz edib.

Müasir hərbi silah terminologiyasında avtomat, hücum tüfəngi, karabin, snayper tüfəngi və digər anlayışlar fərqli konstruksiya və təyinatları ifadə edə bilər.

Avtomatik və yarımavtomatik silah

Avtomatik və yarımavtomatik anlayışları eyni deyil.

Azərbaycanın məhkəmə təcrübəsinə dair normativ izahlarda avtomatik silah növbə ilə atəş aça bilən silah, yarımavtomatik mexanizm isə tətiyin hər dəfə sıxılması ilə bir atəşin baş verdiyi sistem kimi fərqləndirilir.

Bundan başqa, hər atəşdən sonra mexanizmin əl ilə yenidən hərəkətə gətirilməsini tələb edən və təkatılan konstruksiyalar da mövcuddur.

Bu terminlər tüfənglərin təsnifatında mühüm rol oynayır.

Snayper tüfəngi

Snayper tüfəngi yüksək dəqiqlikli atıcılıq üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi uzunlüləli odlu silah kateqoriyasıdır.

Belə silahlar hərbi və hüquq-mühafizə kontekstində xüsusi təyinatla əlaqələndirilir və adətən optik nişangah sistemləri ilə birlikdə istifadə olunur.

Snayper tüfəngi ümumi “tüfəng” anlayışının xüsusi təyinatlı formalarından biridir.

Karabin və tüfəng

Karabin ənənəvi olaraq standart tüfənglə müqayisədə daha qısa və kompakt uzunlüləli silah kateqoriyası kimi tanınıb.

Tarixən karabinlər süvari və hərəkət zamanı daha kompakt silaha ehtiyacı olan hərbi bölmələrlə əlaqələndirilib. Müasir silah terminologiyasında isə tüfəng və karabin arasındakı sərhəd konkret konstruksiya və təsnifat sistemindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Buna görə hər qısa uzunlüləli silahı avtomatik olaraq karabin adlandırmaq düzgün deyil.

Ov tüfəngi

Ov tüfəngi ov məqsədilə nəzərdə tutulmuş mülki silah kateqoriyası ilə əlaqəlidir.

Azərbaycan Respublikasının “Xidməti və mülki silah haqqında” Qanununda mülki silah özünümüdafiə, ov və idmanla məşğul olmaq üçün nəzərdə tutulan silah kimi müəyyən edilir.

Ov silahlarının əldə edilməsi, saxlanılması, daşınması və istifadəsi qanunvericiliklə tənzimlənir. Buna görə ov tüfəngi adi məişət əşyası deyil və onun dövriyyəsi üçün hüquqi tələblər mövcuddur.

İdman tüfəngi

Tüfənglər atıcılıq idmanında da istifadə olunur. İdman üçün nəzərdə tutulmuş modellər konkret yarış intizamının texniki tələblərinə uyğun hazırlanır.

Atıcılıq idmanında pnevmatik və odlu silah kateqoriyalarına aid müxtəlif tüfənglər mövcuddur.

Pnevmatik tüfənglə odlu tüfəng eyni anlayış deyil. Pnevmatik silah mərminin hərəkəti üçün sıxılmış qaz və ya hava enerjisindən istifadə edir və Azərbaycan qanunvericiliyində odlu silahdan ayrıca kateqoriya kimi fərqləndirilir.

Tüfəng və avtomat arasındakı fərq

Gündəlik danışıqda müxtəlif uzunlüləli silahlara ümumi şəkildə “tüfəng” deyilməsi mümkündür. Texniki və hərbi terminologiyada isə avtomat, hücum tüfəngi, karabin və digər kateqoriyalar arasında fərqlər mövcuddur.

Bu fərqlər silahın işləmə mexanizmi, ölçüləri, təyinatı və digər texniki xüsusiyyətləri ilə bağlı ola bilər.

Ona görə konkret silahın növünü müəyyənləşdirərkən yalnız xarici görünüşə əsaslanmaq kifayət etmir.

Tüfənglərin tarixi inkişafı

Tüfənglərin inkişafı odlu silah texnologiyasının ümumi tarixi ilə bağlıdır. Erkən uzunlüləli silahlarda doldurma və atəş mexanizmləri müasir sistemlərlə müqayisədə daha sadə idi.

Sonrakı dövrlərdə alışdırma sistemləri, lülə texnologiyası, patron konstruksiyası və doldurma mexanizmləri inkişaf etdi. Sənaye istehsalının genişlənməsi isə daha standartlaşdırılmış silahların yaradılmasına imkan verdi.

XIX və XX əsrlərdə bu texnoloji dəyişikliklər uzunlüləli odlu silahların konstruksiyasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi.

Tüfəng və təhlükəsizlik

Odlu silahların saxlanılması və istifadəsi yüksək məsuliyyət tələb edir. Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, xidməti və mülki silah onun mühafizəsini və təhlükəsizliyini təmin edən, kənar şəxslərin silahı ələ keçirməsini istisna edən şəraitdə saxlanılmalıdır.

Silahların əldə edilməsi, saxlanılması, gəzdirilməsi, daşınması və təyinatı üzrə istifadəsi müvafiq hüquqi qaydalarla tənzimlənir.

Tüfənglə bağlı təhlükəsizlik məsələsində əsas prinsip onun yalnız qanuni məqsədlər və müəyyən edilmiş tələblər çərçivəsində saxlanılması və istifadə edilməsidir.