Türkoloq

Türkoloq türk xalqlarının dillərini, ədəbiyyatını, tarixini, folklorunu, mədəniyyətini və etnoqrafiyasını elmi şəkildə araşdıran mütəxəssisdir. Türkologiya isə bu sahələrin hamısını birləşdirən geniş elmi istiqamətdir.

Türkoloqlar Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Sibir və digər bölgələrdə yaşayan türk xalqlarının dillərini və mədəni irsini öyrənirlər. Onların işi yalnız müasir dillərlə məhdudlaşmır; qədim türk yazılı abidələri, tarixi mətnlər və köhnə əlifbalar da tədqiqat mövzusu ola bilər.

Türkologiyanın əsas istiqamətləri

Türkologiyanın mühüm sahələrindən biri türk dillərinin müqayisəli şəkildə araşdırılmasıdır. Türkoloqlar dillərin fonetikası, qrammatikası, söz ehtiyatı, dialektləri və tarixi inkişafı üzərində işləyirlər.

Qədim türk yazılı abidələri də türkologiyanın əsas tədqiqat mövzularındandır. Orxon-Yenisey kitabələri, qədim uyğur mətnləri və digər yazılı mənbələr türk xalqlarının dili, tarixi və dünyagörüşü haqqında mühüm məlumat verir.

Türkologiya ədəbiyyat və folkloru da əhatə edir. Dastanlar, xalq nağılları, atalar sözləri, aşıq yaradıcılığı, klassik ədəbiyyat və müasir türk xalqları ədəbiyyatı bu sahədə araşdırılır.

Türkoloqun fəaliyyəti

Türkoloq universitetdə müəllim və ya elmi-tədqiqat institutunda alim kimi çalışa bilər. O, elmi məqalələr, monoqrafiyalar, lüğətlər və dərsliklər hazırlaya, qədim mətnləri oxuya və şərh edə bilər.

Türkoloqlar arxiv və əlyazma fondlarında işləyir, müxtəlif dövrlərə aid mətnləri müqayisə edir və türk dilləri arasındakı tarixi əlaqələri araşdırırlar. Bəzi mütəxəssislər terminologiya, tərcümə, dialektologiya və dil siyasəti ilə də məşğul olurlar.

Türkologiya tarix, dilçilik, ədəbiyyatşünaslıq, etnoqrafiya, arxeologiya və mədəniyyətşünaslıqla sıx əlaqəli multidissiplinar sahədir.

Azərbaycanda türkologiya

Azərbaycan türkologiyanın inkişaf etdiyi mühüm elmi mərkəzlərdən biridir. Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinə daxil olduğu üçün ölkədə türk dillərinin tarixi, müqayisəli qrammatikası, dialektləri və yazılı abidələri üzrə geniş tədqiqatlar aparılıb.

1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay türkologiya tarixində mühüm hadisələrdən biri hesab olunur. Qurultayda türk xalqlarının dili, əlifbası, ədəbiyyatı, tarixi və elmi terminologiyası ilə bağlı məsələlər müzakirə edilmişdi.

Azərbaycanda müxtəlif dövrlərdə Bəkir Çobanzadə, Əli bəy Hüseynzadə və başqa alim və ziyalıların fəaliyyəti türkologiyanın inkişafı ilə əlaqələndirilir. Müasir dövrdə də universitetlər və elmi institutlarda türk dilləri, türk xalqları və onların mədəni irsi üzrə araşdırmalar davam etdirilir.