Turmalin

Turmalin borla zəngin mürəkkəb silikat mineralları qrupudur. Turmalinlər eyni ümumi kristal quruluşa malik olsa da, kimyəvi tərkibinə görə bir-birindən fərqlənən çoxsaylı mineral növlərindən ibarətdir. Bu mineral qrupu qara, yaşıl, çəhrayı, qırmızı, mavi, sarı və hətta bir kristal daxilində bir neçə rəngdə rast gəlinə bilər. Turmalin həm mineral kolleksiyalarında, həm də qiymətli və yarımqiymətli daş kimi zərgərlikdə geniş istifadə olunur.

Turmalin nədir?

Turmalin tək bir mineral deyil, borosilikat minerallarından ibarət geniş mineral qrupudur. Bu qrupa aid mineralların tərkibində silisium, alüminium və bor əsas elementlərdəndir, lakin natrium, litium, kalsium, maqnezium, dəmir, manqan, xrom, vanadium, flüor və bəzi hallarda mis kimi elementlər də ola bilər. Kimyəvi tərkibdəki bu dəyişikliklər turmalinin rənginə və digər fiziki xüsusiyyətlərinə birbaşa təsir göstərir.

Turmalinin əsas növləri

Turmalin qrupuna çoxsaylı mineral növləri daxildir. Gemologiyada ən çox tanınan növlər elbait, şorl, dravit, uvit və liddikoatitdir. Elbait xüsusilə rəng müxtəlifliyinə görə qiymətli daş kimi geniş istifadə olunur. Şorl adətən qara rəngdə və dəmirlə zəngin olur. Dravit və uvit isə çox vaxt maqnezium və kalsiumla zəngin tərkibə malikdir.

Turmalinin rəngləri

Turmalin rəng müxtəlifliyinə görə ən maraqlı qiymətli daş qruplarından biridir. Bir mineral qrupunda demək olar ki, bütün əsas rənglərə rast gəlmək mümkündür. Yaşıl, mavi, qırmızı, çəhrayı, sarı, qəhvəyi və qara turmalinlər geniş yayılıb. Rəngə mineralın kimyəvi tərkibi və kristal strukturundakı müxtəlif elementlər təsir edir.

Rubellit

Rubellit çəhrayıdan tünd qırmızıya qədər rənglər göstərən turmalin növləri üçün istifadə olunan ticarət adıdır. Bu daşın rəngi əsasən manqanla əlaqələndirilir. Keyfiyyətli rubellit nümunələri intensiv qırmızı və ya moruq rəngi ilə seçilir və zərgərlikdə yüksək qiymətləndirilə bilər.

İndikolit

İndikolit mavi və ya yaşıl-mavi rəngli turmalin üçün istifadə edilən addır. Bu rənglər əsasən dəmir və digər elementlərin təsiri ilə yaranır. Təbii mavi turmalinlər nisbətən az rast gəlindiyindən zərgərlik bazarında diqqət çəkir.

Paraiba turmalini

Paraiba turmalini intensiv mavi, göy-yaşıl və ya yaşıl-mavi rəngi ilə tanınan mis tərkibli turmalin növüdür. İlk məşhur nümunələri Braziliyanın Paraiba ştatında aşkar edildiyi üçün bu adla tanınıb. Sonradan Nigeriya və Mozambikdə də oxşar mis tərkibli turmalinlər tapılıb. Parlaq rəngi səbəbindən Paraiba turmalini gemologiyada ən çox maraq doğuran turmalin növlərindən biridir.

Qarpız turmalini

Qarpız turmalini eyni kristal daxilində fərqli rəng zonalarının müşahidə olunduğu turmalin növüdür. Ən xarakterik nümunələrdə kristalın daxili hissəsi çəhrayı və ya qırmızı, xarici hissəsi isə yaşıl olur. Bu rəng kombinasiyası qarpız diliminə bənzədiyi üçün daş bu adla tanınır.

Qara turmalin

Qara turmalin əsasən şorl mineralı ilə əlaqələndirilir. Şorl dəmirlə zəngin turmalin növüdür və təbiətdə ən geniş yayılmış turmalinlərdən biri hesab olunur. O, qara və ya çox tünd rəngdə olur və bəzək əşyaları, mineral kolleksiyaları və dekorativ məqsədlər üçün istifadə edilə bilər.

Turmalin necə yaranır?

Turmalin müxtəlif geoloji şəraitdə formalaşa bilər. Gem keyfiyyətli turmalinlərin böyük hissəsi qranit peqmatitləri ilə əlaqəlidir. Peqmatitlərdə bor, litium və digər elementlərin konsentrasiyası turmalin kristallarının yaranması üçün əlverişli şərait yaradır. Turmalin metamorfik süxurlarda, o cümlədən mərmər və şistlərdə də formalaşa bilər.

Kristal quruluşu

Turmalin triqonal kristal sistemində kristallaşır. Kristalları çox vaxt uzun prizmatik formada olur və en kəsiyində üçbucağa yaxın görünüş yarada bilər. Turmalin kristallarında uzununa zolaqlar da geniş yayılmış xüsusiyyətdir. Bəzi kristallar böyümə zamanı kimyəvi mühitin dəyişməsi səbəbindən müxtəlif rəng zonalarına malik olur.

Sərtliyi

Turmalinin Mohs şkalası üzrə sərtliyi təxminən 7–7,5 arasındadır. Bu göstərici onun zərgərlikdə istifadə üçün kifayət qədər davamlı minerallardan biri olduğunu göstərir. Bununla belə, sərtlik cızılmaya müqaviməti göstərir və daşın zərbəyə qarşı tam davamlı olduğu mənasına gəlmir.

Pyezoelektrik xüsusiyyəti

Turmalinin maraqlı fiziki xüsusiyyətlərindən biri pyezoelektrik effektidir. Kristala mexaniki təzyiq tətbiq edildikdə müəyyən səthlərdə elektrik yükü yarana bilər. Bundan əlavə, temperatur dəyişdikdə də elektrik qütbləşməsi yarana bilər ki, bu xüsusiyyət piroelektrik effekt adlanır.

Bu xüsusiyyətlər turmalinin fizika və materialşünaslıq tarixində öyrənilməsinə səbəb olub.

Zərgərlikdə istifadəsi

Rəngarəng və şəffaf turmalin kristalları qiymətli daş kimi kəsilərək üzük, sırğa, boyunbağı və digər zərgərlik məhsullarında istifadə olunur. Turmalinin rəng çeşidi dizaynerlərə çoxsaylı kombinasiya imkanları verir.

Daşın qiymətləndirilməsində rəng, şəffaflıq, kəsim keyfiyyəti, ölçü və daxilolmalar mühüm rol oynayır. Xüsusilə intensiv rəngli və yüksək şəffaflığa malik bəzi turmalinlər daha çox qiymətləndirilir.

Turmalin yataqları

Turmalin dünyanın müxtəlif regionlarında rast gəlinir. Braziliya, Mozambik, Nigeriya, Madaqaskar, ABŞ və digər ölkələr qiymətli turmalin yataqları ilə tanınır. Müxtəlif yataqlar fərqli rəng və kimyəvi tərkibə malik nümunələr verə bilər.

Braziliya xüsusilə rəngarəng elbait və Paraiba turmalinləri ilə tanınır, Afrika ölkələri isə son onilliklərdə qiymətli turmalin mənbələri arasında mühüm yer tutub.

Turmalinə qulluq

Turmalin gündəlik zərgərlik istifadəsi üçün kifayət qədər sərt olsa da, güclü zərbələrdən qorunmalıdır. Ani temperatur dəyişiklikləri bəzi nümunələrdə çatların yaranmasına səbəb ola bilər.

Təmizləmə üçün ilıq sabunlu sudan istifadə uyğun hesab olunur. Buxar və ultrasəs təmizləyiciləri, xüsusilə daxilolmaları çox olan daşlarda, risk yarada bilər.