Tutuquşu

Tutuquşu parlaq lələkləri, güclü əyri dimdiyi, tutmağa uyğun ayaqları və bəzi növlərdə insan nitqini təqlid etmək qabiliyyəti ilə tanınan quşdur. Tutuquşular Psittaciformes dəstəsinə daxildir və əsasən tropik və subtropik ərazilərdə yayılıblar. Onların ən böyük təbii müxtəlifliyinə Cənubi Amerika və Avstralaziya regionlarında rast gəlinir.

“Tutuquşu” bir quş növünün deyil, yüzlərlə növü əhatə edən böyük quş qrupunun ümumi adıdır. Ara, kakadu, jako, amazon tutuquşuları, dalğalı tutuquşu və korella kimi quşlar bu geniş qrupa daxildir. Ölçü, rəng, davranış və ömür uzunluğu növdən növə ciddi şəkildə dəyişir.

Tutuquşunun xarici görünüşü

Tutuquşuların ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biri güclü və aşağıya doğru əyilmiş dimdikdir. Dimdiyin üst hissəsi iri və hərəkətli olduğundan quş toxumları, qozları və digər qidaları parçalaya bilir. Tutuquşu dimdiyindən dırmaşarkən əlavə dayaq kimi də istifadə edə bilər.

Ayaqlarının quruluşu da diqqətəlayiqdir. Tutuquşuların ayaqlarında iki barmaq qabağa, iki barmaq arxaya istiqamətlənir. Bu quruluş ziqodaktil ayaq adlanır və budaqdan möhkəm yapışmağa, dırmaşmağa və qidanı ayaqla tutmağa kömək edir.

Lələklərin rəngi növdən asılıdır. Yaşıl, mavi, sarı, qırmızı və müxtəlif rəng kombinasiyalarına rast gəlinir.

Tutuquşular harada yaşayır?

Vəhşi tutuquşuların böyük hissəsi isti iqlimli ərazilərdə yaşayır. Cənubi və Mərkəzi Amerika, Afrika, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya, Avstraliya və Sakit okeanın müxtəlif adalarında çoxsaylı tutuquşu növləri mövcuddur.

Yaşayış mühiti də növə görə dəyişir. Bir çox tutuquşu tropik meşələrdə yaşasa da, bütün tutuquşuları yalnız yağış meşəsi quşu hesab etmək düzgün deyil. Savanna, açıq meşəlik, quru ərazi və dağlıq zonalara uyğunlaşmış növlər də mövcuddur.

Bəzi növlər insan tərəfindən introduksiya edildikdən və ya qəfəsdən qaçdıqdan sonra ilkin təbii arealından kənardakı şəhərlərdə də vəhşi populyasiyalar yaradıb.

Tutuquşu nə yeyir?

Tutuquşuların qidalanması növdən və təbii yaşayış mühitindən asılıdır. Vəhşi şəraitdə toxumlar, meyvələr, qoz-fındıq, tumurcuqlar, çiçəklər və digər bitki mənşəli qidalar onların rasionuna daxil ola bilər. Bəzi növlər nektar və tozcuqla, digərləri isə müəyyən həşərat və başqa heyvan mənşəli qidalarla da qidalana bilər.

Ev tutuquşusuna yalnız günəbaxan tumu vermək balanslaşdırılmış qidalanma hesab edilmir. Tək bir yüksək yağlı toxum növünə əsaslanan rasion qida maddələrinin balansını poza bilər.

Ev şəraitində rasion quşun konkret növünə uyğun seçilməlidir. Hazır balanslaşdırılmış yem, uyğun tərəvəz və meyvələr baytarın tövsiyəsinə əsasən rasionun bir hissəsi ola bilər.

Tutuquşu danışa bilirmi?

Bəzi tutuquşular insan nitqinin səslərini olduqca dəqiq təqlid edə bilirlər. Xüsusilə Afrika boz tutuquşusu — jako — güclü səs təqlidi qabiliyyəti ilə məşhurdur. Amazon tutuquşuları, dalğalı tutuquşular və bəzi digər növlər də söz və səsləri öyrənə bilirlər.

Lakin tutuquşunun “danışması” insanın danışması ilə eyni proses deyil. Quş eşitdiyi səsləri öyrənərək təkrarlaya bilər. Bəzi tutuquşular müəyyən səsləri konkret vəziyyətlə əlaqələndirməyi də öyrənirlər.

Hər tutuquşunun danışacağına zəmanət yoxdur. Eyni növə aid iki quşun səs təqlidi qabiliyyəti və öyrənməyə marağı fərqli ola bilər.

Tutuquşu səsləri necə çıxarır?

İnsanlarda səsin yaranmasında qırtlaq əsas rol oynadığı halda, quşlarda səsin yaranması sirinks adlanan orqanla əlaqədardır. Sirinks nəfəs borusunun aşağı hissəsində yerləşir.

Tutuquşular səs aparatını və ağız-dil hərəkətlərini idarə etməklə müxtəlif səsləri təqlid edə bilirlər. Onlar yalnız insan sözlərini deyil, telefon zəngi, fit, musiqi fraqmenti və məişətdə tez-tez eşitdikləri digər səsləri də öyrənə bilərlər.

Səsli olmaq tutuquşuların təbii davranışının bir hissəsidir. Buna görə evə tutuquşu götürməzdən əvvəl onun səssiz ev heyvanı olmadığı nəzərə alınmalıdır.

Tutuquşular ağıllıdırmı?

Tutuquşular yüksək öyrənmə qabiliyyəti ilə tanınan quşlar arasındadır. Onlar problemləri həll etməyi, müəyyən əşyaları manipulyasiya etməyi, səsləri yadda saxlamağı və təlim zamanı müxtəlif davranışları öyrənə bilirlər.

Afrika boz tutuquşuları üzərində aparılan məşhur elmi tədqiqatlar bu quşların rəng, forma, say və obyekt kateqoriyaları ilə bağlı müəyyən anlayışları öyrənə bildiyini göstərib.

Bununla belə, bütün tutuquşuların intellektini eyni səviyyədə qiymətləndirmək düzgün deyil. Növ, fərdi xüsusiyyətlər, yaşadığı mühit və öyrənmə təcrübəsi davranışa təsir göstərir.

Tutuquşuların sosial həyatı

Bir çox tutuquşu təbiətdə sosial həyat keçirir və digər quşlarla müxtəlif formalarda əlaqə saxlayır. Səsli çağırışlar sürünün üzvləri arasında əlaqənin qorunmasına kömək edə bilər.

Ev şəraitində saxlanılan tutuquşunun da sosial və zehni ehtiyacları nəzərə alınmalıdır. Quşun uzun müddət heç bir məşğuliyyət olmadan kiçik qəfəsdə saxlanılması onun rifahına mənfi təsir göstərə bilər.

Oyuncaqlar, təhlükəsiz çeynəmə materialları, qida axtarma fəaliyyətləri və insanla uyğun ünsiyyət quşun gündəlik həyatını zənginləşdirə bilər.

Dalğalı tutuquşu

Dalğalı tutuquşu — Melopsittacus undulatus — ev şəraitində ən geniş saxlanılan tutuquşulardan biridir. Onun təbii vətəni Avstraliyadır. Kiçik ölçüsü, sosial davranışı və müxtəlif rəng variasiyaları onu məşhur ev quşuna çevirib.

Təbii dalğalı tutuquşular əsasən yaşıl-sarı rənglərdədir. Selektiv yetişdirmə nəticəsində mavi, ağ, sarı və başqa rəng variasiyaları yaradılıb.

Kiçik ölçüsünə baxmayaraq, dalğalı tutuquşular səs təqlidi və öyrənmə qabiliyyətinə malikdirlər.

Jako tutuquşusu

Afrika boz tutuquşusu və ya jako Psittacus erithacus növü ilə əlaqəli məşhur tutuquşudur. Boz lələkləri və qırmızı quyruğu onun xarakterik görünüşünü yaradır.

Jako xüsusilə insan nitqini və ətraf mühit səslərini təqlid etmək qabiliyyətinə görə tanınır. Bu quşlar yüksək zehni aktivliyə ehtiyac duyurlar.

Jakonun populyarlığı eyni zamanda vəhşi populyasiyalara qanunsuz ticarət təzyiqi ilə bağlı ciddi mühafizə problemləri yaradıb. Buna görə belə ekzotik quşların mənşəyinin qanuni olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Ara tutuquşusu

Aralar iri ölçülü, uzun quyruqlu və çox rəngli tutuquşular kimi tanınırlar. Onların təbii yayılma əraziləri Mərkəzi və Cənubi Amerikanın müxtəlif hissələrini əhatə edir.

Güclü dimdikləri sərt qidaları parçalamağa imkan verir. Ara növlərinin ölçüləri fərqlənsə də, onların bir çoxu adi ev qəfəsi üçün çox böyükdür və geniş hərəkət sahəsi tələb edir.

Bəzi ara növlərinin vəhşi populyasiyaları yaşayış mühitinin itirilməsi və quş ticarəti kimi təhlükələrlə üzləşib.

Kakadu

Kakadular əsasən Avstraliya, Yeni Qvineya və ətraf regionlarla əlaqəli tutuquşu qrupudur. Başlarında qaldırılıb-endirilə bilən lələk darağı onların ən asan tanınan xüsusiyyətlərindəndir.

Kakadular çox sosial və səsli ola bilirlər. Güclü dimdikləri olduğundan taxta və müxtəlif əşyaları asanlıqla çeynəyə bilirlər.

Bu səbəbdən kakadu saxlamaq ciddi məsuliyyət tələb edir. Quşun ölçüsü, səsi, uzunömürlülüyü və gündəlik sosial ehtiyacları əvvəlcədən nəzərə alınmalıdır.

Tutuquşu neçə il yaşayır?

Tutuquşuların ömür uzunluğu növlər arasında çox fərqlənir. Kiçik tutuquşuların ömrü adətən iri növlərdən qısa olur, iri ara, kakadu və bəzi amazon tutuquşuları isə düzgün qulluq şəraitində onilliklərlə yaşaya bilərlər.

Buna görə “tutuquşu neçə il yaşayır?” sualına bütün növlər üçün bir rəqəm vermək doğru deyil. Genetika, qidalanma, baytarlıq xidməti, hərəkət, yaşayış şəraiti və xəstəliklər ömür uzunluğuna təsir edir.

İri və uzunömürlü növ götürmək uzunmüddətli öhdəlikdir. Bəzi tutuquşular sahibinin həyatında onilliklərlə qala bilər.

Ev tutuquşusu üçün qəfəs

Qəfəsin ölçüsü tutuquşunun növünə uyğun seçilməlidir. Quş rahat hərəkət edə, qanadlarını aça və uyğun yerlərə qona bilməlidir. İri tutuquşu üçün kiçik dekorativ qəfəs uyğun yaşayış mühiti deyil.

Qəfəsdə müxtəlif diametrli uyğun oturacaqlar, təmiz su və yem qabları yerləşdirilə bilər. Quş üçün təhlükəli boya və materiallardan istifadə edilməməlidir.

Qəfəsin təmizliyi də vacibdir. Yem qalıqları və nəcis müntəzəm təmizlənməli, su gündəlik nəzarətdə saxlanmalıdır.

Tutuquşuya hansı qidaları vermək olmaz?

Ev tutuquşusunun insan üçün təhlükəsiz olan bütün qidaları yeyə biləcəyini düşünmək olmaz. Avokado quşlar üçün təhlükəli hesab edilir. Şokolad və kofeinli məhsullar da tutuquşuya verilməməlidir.

Spirtli içkilər quş üçün uyğun deyil. Çox duzlu, yağlı və şəkərli insan qidaları da gündəlik rasiona daxil edilməməlidir.

Qida təhlükəsizliyində növə uyğun baytarlıq tövsiyəsinə üstünlük verilməlidir. Şübhəli bitki və ya qidanı “bir az versəm heç nə olmaz” prinsipi ilə sınaqdan keçirmək düzgün deyil.

Tutuquşu üçün evdə təhlükələr

Tutuquşu qəfəsdən çıxarıldıqda açıq pəncərə və qapılar ciddi risk yarada bilər. Ventilyator, isti səth, açıq su qabı və elektrik naqilləri də nəzarətsiz quş üçün təhlükəli ola bilər.

Mətbəx xüsusilə riskli sahədir. İsti yağ, qaynar su və açıq alovdan əlavə, bəzi yapışmayan örtüklərin həddindən artıq qızması nəticəsində yaranan tüstülər quşlar üçün son dərəcə təhlükəli ola bilər.

Tutuquşuların tənəffüs sistemi həssas olduğuna görə siqaret tüstüsü, aerozollar və güclü kimyəvi buxarlar olan mühitdən uzaq saxlanmaları vacibdir.

Tutuquşunu necə öyrətmək olar?

Təlim zamanı müsbət möhkəmləndirmə ən uyğun yanaşmalardan biridir. Quş düzgün davranış göstərdikdə kiçik mükafat və ya müsbət reaksiya verilə bilər.

Tutuquşunu qorxutmaq, vurmaq və ya qışqıraraq cəzalandırmaq düzgün təlim üsulu deyil. Bu davranış quşun insana etibarını azalda və qorxu reaksiyasını gücləndirə bilər.

Sadə “əl üstünə çıxmaq” davranışından başlayaraq daha mürəkkəb tapşırıqlara keçmək mümkündür. Təlim seanslarının qısa və müntəzəm olması çox vaxt daha effektivdir.

Tutuquşu niyə dişləyir?

Tutuquşunun dimdiyi çox güclü olduğundan dişləmə ağrılı ola bilər. Lakin hər dişləməni “aqressiya” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Qorxu, stress, ərazini qoruma, hormonal davranış və insanın quşun xəbərdarlıq siqnallarını nəzərə almaması dişləməyə səbəb ola bilər.

Quşun bədən dilini öyrənmək vacibdir. Gərgin duruş, uzaqlaşmaq cəhdi və digər davranış dəyişiklikləri onun toxunulmaq istəmədiyini göstərə bilər.

Dişləmə problemi davam edirsə, səbəbi müəyyənləşdirmək lazımdır; yalnız quşu cəzalandırmaq problemi həll etmir.

Tutuquşunun sağlamlığı

Sağlam tutuquşunun davranışında, iştahında, nəfəsində və nəcisindəki dəyişikliklər izlənməlidir. Quşlar təbiətdə zəiflik əlamətlərini gizlədə bildikləri üçün xəstəlik bəzən sahibinin düşündüyündən daha gec nəzərə çarpa bilər.

Davamlı iştahsızlıq, nəfəsalma çətinliyi, qeyri-adi halsızlıq, qəfəsin dibində uzun müddət oturma və kəskin davranış dəyişikliyi baytar qiymətləndirməsi tələb edə bilər.

Ekzotik quşlarla işləmək təcrübəsi olan baytarın seçilməsi xüsusilə faydalıdır.

Tutuquşuların çoxalması

Tutuquşuların böyük hissəsi yumurta qoyaraq çoxalır. Bir çox növ ağac boşluqlarından yuva kimi istifadə edir, lakin yuvalama davranışı növdən asılı olaraq dəyişir.

Yumurtaların sayı və inkubasiya müddəti də bütün tutuquşularda eyni deyil. Buna görə konkret növ haqqında məlumat olmadan universal çoxalma göstəricisi vermək düzgün olmaz.

Ev şəraitində məqsədsiz çoxaltma quşların sağlamlığı və balaların gələcək baxımı ilə bağlı problemlər yarada bilər.

Tutuquşuların təbiətdə qorunması

Bütün tutuquşular nəsli kəsilmək təhlükəsində deyil, lakin qrup daxilində ciddi təhlükə altında olan növlər mövcuddur. Meşələrin məhv edilməsi, yaşayış sahələrinin parçalanması və qanunsuz vəhşi heyvan ticarəti bəzi populyasiyalara böyük təsir göstərir.

Beynəlxalq ticarətdə CITES qaydaları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tutuquşuların böyük hissəsinin beynəlxalq ticarəti CITES çərçivəsində nəzarət altındadır və bəzi növlər üçün daha sərt məhdudiyyətlər tətbiq olunur.

Ekzotik tutuquşu əldə edərkən onun qanuni və sənədləşdirilmiş mənşəyinə diqqət yetirmək həm hüquqi, həm də təbiətin mühafizəsi baxımından vacibdir.

Tutuquşu ev heyvanı kimi

Tutuquşu rəngarəng və ağıllı olduğuna görə cəlbedici ev heyvanı görünə bilər, lakin onun saxlanılması asan deyil. Quş gündəlik qulluq, sosial ünsiyyət, zehni məşğuliyyət, düzgün qidalanma və baytarlıq nəzarəti tələb edir.

Xüsusilə iri növlər çox səsli ola, əşyaları dağıda və güclü dimdiklə ciddi dişləyə bilərlər. Uzun ömürləri də məsuliyyəti artırır.

Buna görə tutuquşu seçərkən yalnız görünüşünə və danışmaq qabiliyyətinə deyil, konkret növün ölçüsünə, davranışına, yaşayış tələblərinə və ömür uzunluğuna baxmaq lazımdır.