Ulu Öndər

Azərbaycanda “Ulu Öndər” ifadəsi rəsmi dövlət diskursunda və ictimai-siyasi leksikonda əsasən Heydər Əlirza oğlu Əliyevə münasibətdə işlədilən fəxri müraciət formasıdır. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində Heydər Əliyev “Ümummilli Lider” kimi təqdim olunur, rəsmi tədbir və materiallarda isə “Ulu Öndər” ifadəsindən geniş istifadə edilir. Heydər Əliyev sovet dövründə Azərbaycan SSR-ə, müstəqillik dövründə isə Azərbaycan Respublikasına rəhbərlik etmiş siyasi və dövlət xadimidir.

Heydər Əliyevin həyatının ilk illəri
Heydər Əlirza oğlu Əliyev 10 may 1923-cü ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1939-cu ildə Naxçıvan Pedaqoji Texnikumunu bitirib və daha sonra Azərbaycan Sənaye İnstitutunun memarlıq fakültəsinə daxil olub. İkinci Dünya müharibəsinin başlanması səbəbindən təhsilini həmin institutda tamamlamayıb. 1944-cü ildən dövlət təhlükəsizliyi orqanlarında fəaliyyətə başlayıb və sonrakı illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsində müxtəlif rəhbər vəzifələr tutub.

Azərbaycan SSR rəhbərliyində fəaliyyəti
Heydər Əliyev 1969-cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçilərək Azərbaycan SSR-in siyasi rəhbərliyinə gəlib. O, 1969–1982-ci illərdə respublikaya rəhbərlik edib. Bu dövr Azərbaycanın sovet sistemi daxilində sənaye, kənd təsərrüfatı, təhsil, şəhərsalma və digər sahələrində gedən proseslərlə bağlı tarixşünaslıqda geniş araşdırılan mərhələlərdən biridir. 1982-ci ildə Heydər Əliyev Moskvaya dəvət edilərək SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini təyin olunub.

SSRİ rəhbərliyində fəaliyyəti
1976-cı ildə Heydər Əliyev Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosunun üzvlüyünə namizəd, 1982-ci ildə isə Siyasi Büronun üzvü seçilib. SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini kimi ittifaq miqyasında bir sıra iqtisadi və sosial sahələrə kuratorluq edib. 1987-ci ilin oktyabrında tutduğu yüksək dövlət və partiya vəzifələrindən istefa verib.

20 Yanvar hadisələrindən sonra siyasi mövqeyi
1990-cı ilin yanvarında sovet qoşunlarının Bakıya yeridilməsindən sonra Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyində bəyanatla çıxış edib. O, 20 Yanvar hadisələrinə görə SSRİ rəhbərliyini tənqid edib və hadisələrə siyasi-hüquqi qiymət verilməsini tələb edib. Sonrakı dövrdə Azərbaycana qayıdaraq Naxçıvanda siyasi fəaliyyətini davam etdirib.

Müstəqil Azərbaycanda hakimiyyətə qayıdışı
Heydər Əliyev 15 iyun 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilib, iyunun 24-dən Prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başlayıb. 3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilən prezident seçkisində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilib. 1998-ci ildə keçirilən növbəti prezident seçkisində ikinci müddətə prezident olub. Onun prezidentliyi 1993–2003-cü illəri əhatə edib.

1993–2003-cü illərdə dövlət siyasəti
Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə Azərbaycanın dövlət idarəçiliyi, xarici siyasəti, enerji strategiyası və iqtisadi keçid prosesi ilə bağlı bir sıra mühüm qərarlar qəbul edilib. 1994-cü ildə Qarabağ münaqişəsində atəşkəs razılaşması qüvvəyə minib, həmin ilin sentyabrında isə Xəzərin Azərbaycan sektorundakı neft yataqlarının işlənməsinə dair beynəlxalq müqavilə – sonradan “Əsrin müqaviləsi” adlandırılan saziş imzalanıb. 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyası referendumla qəbul edilib. Bu dövrün nəticələri və ayrı-ayrı siyasətlərin qiymətləndirilməsi müxtəlif akademik və siyasi mənbələrdə fərqli yanaşmalarla şərh olunur.

“Ümummilli Lider” və “Ulu Öndər” ifadələrinin istifadəsi
Azərbaycanın rəsmi dövlət mənbələrində Heydər Əliyev “Ümummilli Lider” və “Ulu Öndər” ifadələri ilə təqdim olunur. 2022-ci ildə imzalanmış sərəncamla onun anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə 2023-cü il Azərbaycanda “Heydər Əliyev İli” elan edilmişdi. 2026-cı ildə Prezidentin rəsmi saytında dərc olunan materiallarda da “Ulu Öndər Heydər Əliyev” ifadəsi istifadə olunur.

Heydər Əliyevin vəfatı və xatirəsinin anılması
Heydər Əliyev 12 dekabr 2003-cü ildə ABŞ-nin Klivlend şəhərində vəfat edib. Dekabrın 15-də Bakıda Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Azərbaycanda hər il mayın 10-da onun doğum günü, dekabrın 12-də isə vəfatının ildönümü ilə əlaqədar müxtəlif rəsmi anım tədbirləri keçirilir.

Heydər Əliyevin siyasi irsinin öyrənilməsi
Heydər Əliyevin fəaliyyəti Azərbaycanın XX əsrin ikinci yarısı və müstəqillik dövrünün siyasi tarixinin öyrənilməsində mühüm tədqiqat mövzularından biridir. Onun sovet dövründəki fəaliyyəti, 1993-cü ildən sonrakı dövlət quruculuğu, enerji siyasəti, xarici əlaqələr və digər istiqamətlər tarixçilər və siyasi tədqiqatçılar tərəfindən müxtəlif aspektlərdən araşdırılır. Azərbaycanda Heydər Əliyevin siyasi irsinin öyrənilməsi və təbliği ilə məşğul olan qurumlardan biri 2004-cü ildən fəaliyyət göstərən Heydər Əliyev Fondudur.