Ütü

Ütü geyim, parça və digər tekstil məmulatlarında yaranan qırışları istilik, təzyiq və bəzi modellərdə buxarın təsiri ilə düzəltmək üçün istifadə olunan məişət cihazıdır. Müasir ütülər əsasən elektrik enerjisi ilə işləyir və temperaturun parçanın xüsusiyyətlərinə uyğun tənzimlənməsinə imkan verir. Quru ütü, buxarlı ütü, simsiz ütü və ayrıca buxar generatoruna malik sistemlər ən geniş yayılmış növlər arasındadır.

Ütü nədir?

Ütüləmə zamanı cihazın qızdırılan altlığı parçanın səthi ilə təmas edir. İstilik və mexaniki təzyiq tekstil liflərinin vəziyyətinə təsir edərək parçadakı qırışların azalmasına və səthin daha hamar görünməsinə kömək edir.

Buxarlı ütülərdə prosesə su buxarı da əlavə olunur. Nəmlik və istiliyin birlikdə təsiri xüsusilə müəyyən qalın və qırışmış parçaların ütülənməsini asanlaşdıra bilər.

Ütünün tarixi

Parçaları hamarlamaq üçün qızdırılmış əşyalardan elektrik ütülərindən çox əvvəl istifadə edilirdi. Müxtəlif dövrlərdə qızdırılan metal səthlər və içərisinə köz yerləşdirilən ağır ütü formaları yayılmışdı.

Elektrik enerjisinin məişətdə istifadəsinin genişlənməsi ütünün quruluşunu da dəyişdirdi. XIX əsrin sonlarından etibarən elektriklə qızdırılan ütülər meydana çıxdı, XX əsrdə isə termostat və buxar funksiyası kimi imkanların inkişafı cihazın istifadəsini daha rahat etdi.

Müasir ütü əvvəlki ağır metal alətlərdən fərqli olaraq temperaturun idarə olunması və müxtəlif tekstil materiallarına uyğunlaşdırılması üçün daha geniş imkanlara malikdir.

Elektrik ütüsü necə işləyir?

Elektrik ütüsünün daxilində elektrik enerjisini istiliyə çevirən qızdırıcı element yerləşir. Yaranan istilik cihazın altlığına ötürülür və həmin səth parçanı hamarlamaq üçün istifadə olunur.

Temperaturun idarə edilməsində termostat mühüm rol oynayır. İstifadəçi müəyyən temperatur rejimini seçdikdə sistem altlığın temperaturunu uyğun diapazonda saxlamağa çalışır.

Müasir modellərdə elektron temperatur idarəetməsi və avtomatik sönmə kimi əlavə funksiyalar da ola bilər.

Quru ütü

Quru ütü elektrik ütülərinin daha sadə növlərindən biridir. Bu cihaz parçanı əsasən qızdırılmış altlığın istiliyi və təzyiqi vasitəsilə hamarlayır.

Quru ütüdə daxili buxar yaratmaq funksiyası olmaya bilər. Buna görə onun konstruksiyası adətən buxarlı modellərlə müqayisədə daha sadədir.

Müxtəlif parçaların istiliyə davamlılığı fərqli olduğundan temperaturun tekstil məmulatının qulluq nişanlarına uyğun seçilməsi vacibdir.

Buxarlı ütü

Buxarlı ütüdə su üçün xüsusi rezervuar və buxarın çıxması üçün altlıqda dəliklər yerləşir.

Su qızdırıldıqda yaranan buxar parçaya ötürülür. Buxar tekstil liflərinin yumşalmasına kömək etdiyi üçün bəzi qırışların aradan qaldırılmasını asanlaşdıra bilər.

Buxarın davamlı verilməsi ilə yanaşı, bəzi modellərdə daha güclü qısamüddətli buxar ötürülməsi funksiyası da mövcuddur.

Buxar generatorlu ütü

Buxar generatorlu sistemlərdə su rezervuarı və buxarın hazırlanması üçün əsas qurğu ütünün özündən ayrıca yerləşə bilər.

Belə sistemlər daha böyük həcmdə buxar yaratmaq üçün nəzərdə tutulur və çoxlu tekstil məhsulunun ütüləndiyi hallarda istifadə oluna bilər.

Məişət və oxşar məqsədli elektrik ütülərinin təhlükəsizliyini əhatə edən IEC 60335-2-3 standartına ayrıca su rezervuarı və ya qazanı olan müəyyən buxarlı ütü sistemləri də daxildir.

Simsiz ütü

Simsiz ütülərdə cihaz ütüləmə zamanı elektrik kabelinə birbaşa bağlı olmaya bilər. Ütü xüsusi baza üzərində qızdırılır və daha sonra istifadə üçün bazadan götürülür.

Bu konstruksiya kabelin hərəkətə mane olmasını azaldır. Lakin cihazın altlığı soyuduqca yenidən qızdırılması üçün bazaya qaytarılması tələb oluna bilər.

Səyahət ütüsü

Səyahət ütüləri daşınması daha rahat olan yığcam modellərdir.

Onların ölçüsü və çəkisi adətən standart məişət ütülərindən daha az olur. Bəzi modellərdə qatlanan tutacaq və səyahət üçün nəzərdə tutulmuş digər konstruktiv xüsusiyyətlər mövcuddur.

Səyahət ütüsünün elektrik xüsusiyyətlərinin istifadə ediləcəyi ölkənin elektrik şəbəkəsinə uyğunluğu nəzərə alınmalıdır.

Ütünün əsas hissələri

Elektrik ütüsünün quruluşu modelə görə dəyişsə də, bir sıra əsas elementlər geniş yayılıb.

Altlıq parçaya toxunan qızdırılan səthdir. Qızdırıcı element elektrik enerjisini istiliyə çevirir. Temperatur tənzimləyicisi tələb olunan istilik səviyyəsini seçməyə imkan verir.

Buxarlı modellərdə bunlara su rezervuarı, buxar kanalları və altlıqdakı buxar dəlikləri əlavə olunur. Müasir modellərdə indikatorlar, avtomatik sönmə sistemi və ərpə qarşı funksiyalar da ola bilər.

Ütünün altlığı

Altlıq ütünün parça ilə birbaşa təmasda olan hissəsidir. Onun istiliyi bərabər paylaması və parça üzərində rahat hərəkət etməsi ütüləmə prosesinə təsir göstərir.

İstehsalçılar paslanmayan polad, keramika əsaslı örtüklər və müxtəlif xüsusi səth texnologiyalarından istifadə edə bilirlər.

Altlığın üzərində kir və yanmış tekstil qalıqlarının toplanması onun parça üzərində hərəkətinə və ütüləmə keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Temperaturun düzgün seçilməsi

Bütün parçalar eyni temperatura davamlı deyil. Buna görə ütüləmədən əvvəl geyimin və ya tekstil məhsulunun qulluq etiketində göstərilən məlumatların nəzərə alınması vacibdir.

Sintetik materiallar və bəzi həssas parçalar yüksək temperaturdan zədələnə bilər. Digər tekstil növlərində isə daha yüksək temperatur və buxardan istifadə mümkün ola bilər.

Əsas prinsip cihazın temperaturunu konkret parçanın istehsalçısının qulluq göstərişlərinə uyğunlaşdırmaqdır.

Ütü və parça buxarlayıcısı

Ütü ilə geyim buxarlayıcısı eyni cihaz deyil.

Ütünün qızdırılmış altlığı parça ilə təmas edərək həm istilik, həm də təzyiq yaradır. Buxarlayıcı isə əsasən isti buxarın təsirindən istifadə edir və parça ilə eyni səviyyədə mexaniki təmas tələb etməyə bilər.

Bu səbəbdən onların istifadəsi tekstil məhsulundan və əldə edilmək istənilən nəticədən asılı olaraq fərqlənir.

Ütünün təhlükəsiz istifadəsi

Ütü yüksək temperatur və elektrik enerjisindən istifadə etdiyi üçün düzgün istifadə edilmədikdə yanıq, yanğın və elektrik təhlükəsi yarada bilər.

Cihaz işləyərkən nəzarətsiz buraxılmamalı, istifadə başa çatdıqdan sonra elektrik şəbəkəsindən ayrılmalıdır. Kabeldə, ştepseldə və ya korpusda görünən zədələr olduqda cihazdan istifadə edilməməlidir.

İsti ütü uşaqların və ev heyvanlarının çata bilməyəcəyi yerdə saxlanmalıdır. Soyuma zamanı cihaz sabit və istiliyə davamlı səthdə yerləşdirilməlidir.

Buxarlı ütülərdə isti buxar da yanıq riski yaratdığından cihaz istehsalçısının istifadə və təhlükəsizlik təlimatlarına əməl etmək vacibdir.

Ütülərin təhlükəsizlik standartları

Məişət və oxşar məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuş elektrik ütülərinin təhlükəsizliyi beynəlxalq standartlarla da tənzimlənir.

IEC 60335-2-3 elektrik quru və buxarlı ütülər üçün xüsusi təhlükəsizlik tələblərini müəyyən edən beynəlxalq standartdır. Standart məişət və oxşar məqsədlər üçün istifadə olunan müxtəlif elektrik ütülərini əhatə edir.

Müasir cihazlarda avtomatik sönmə, temperaturun idarə olunması və su sızmasının azaldılması kimi funksiyalar təhlükəsiz və rahat istifadə baxımından əlavə üstünlüklər yarada bilər.

Ütünün məişətdə rolu

Ütü geyim və tekstil məmulatlarına qulluq üçün istifadə olunan ənənəvi məişət cihazlarından biridir. Texnologiya inkişaf etdikcə sadə qızdırılan metal alətlər elektrikli, termostatlı və buxarlı sistemlərlə əvəz olunub.

Bu gün ütünün müxtəlif formaları evlərdə, mehmanxanalarda, camaşırxanalarda, geyim istehsalında və tekstillə işləyən digər sahələrdə istifadə edilir.