Üzüm ağacı

Gündəlik danışıqda tez-tez “üzüm ağacı” ifadəsi işlədilsə də, üzüm botaniki baxımdan klassik ağac deyil. Üzüm sarmaşaraq inkişaf edən çoxillik bitkidir və Azərbaycan dilində onun üçün daha dəqiq ifadə “üzüm tənəyi”dir. Bununla belə, məişətdə “üzüm ağacı” ifadəsi də geniş başa düşülür və üzüm yetişdirən bitkini ifadə etmək üçün istifadə olunur. Üzüm tənəyi düzgün qulluq edildikdə uzun illər yaşaya və məhsul verə bilər. Onun əsas gövdəsi zaman keçdikcə oduncaqlaşır və qalınlaşır. Hər mövsüm yaranan yeni zoğlarda yarpaqlar və üzüm salxımları formalaşır. Üzüm bitkisinin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun dayaqlara sarılaraq geniş sahəyə yayılmasıdır. Buna görə üzüm bağlarında tənəklər xüsusi sistemlər üzrə formalaşdırılır, həyətlərdə isə üzüm tağı və ya çardaq üzərində yetişdirilə bilər. Beləliklə, “üzüm ağacı” dedikdə əslində üzüm salxımlarının yetişdiyi çoxillik tənək nəzərdə tutulur. Üzüm tənəyinin quruluşu Üzüm tənəyi bir neçə əsas hissədən ibarətdir. Torpağın altında yerləşən kök sistemi bitkinin su və qida maddələrini qəbul etməsinə xidmət edir. Torpağın üzərində isə əsas gövdə və ondan inkişaf edən çoxillik budaqlar yerləşir. Vegetasiya dövründə bu hissələrdən yeni yaşıl zoğlar əmələ gəlir. Üzüm yarpaqları həmin zoğlar üzərində inkişaf edir. Salxımlar da yeni zoğlarda formalaşır və yetişmə dövründə gilələr tədricən böyüyür. Tənəyin quruluşunu bilmək xüsusilə budama zamanı vacibdir. Üzümçü hansı hissələrin saxlanacağını və hansı zoğların çıxarılacağını müəyyən edərkən bitkinin inkişaf xüsusiyyətlərini nəzərə alır. Düzgün formalaşdırılmış tənəkdə budaqların idarə edilməsi, məhsulun yığılması və digər qulluq işlərinin aparılması daha rahat olur. Üzüm ağacı necə əkilir? Üzüm yetişdirilməsində ilk mühüm mərhələ uyğun ərazinin seçilməsidir. Üzüm işıqsevər bitkidir. Buna görə tənəyin kifayət qədər günəş işığı ala biləcəyi sahənin seçilməsi onun inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Torpağın xüsusiyyətləri və su təminatı da nəzərə alınmalıdır. Böyük üzüm bağı yaradılırsa, ərazi və əkin sxemi əvvəlcədən planlaşdırılır. Əkiləcək üzüm sortunun seçilməsi də vacibdir. Müxtəlif sortların iqlim şəraitinə, yetişmə müddətinə və istifadə istiqamətinə görə fərqli xüsusiyyətləri var. Üzüm tingi əkildikdən sonra ilk illərdə əsas məqsəd güclü və düzgün formalaşdırılmış tənək əldə etməkdir. Gənc bitkinin inkişaf istiqaməti tədricən müəyyən edilir və uyğun dayaqlardan istifadə olunur. Üzüm tingi Yeni üzüm bağının yaradılmasında keyfiyyətli əkin materialının seçilməsi mühüm rol oynayır. Üzüm tinginin sağlam olması gələcək tənəyin inkişafına birbaşa təsir göstərir. Ting seçərkən onun kök sistemi və ümumi vəziyyəti nəzərə alınmalıdır. Əkindən sonra gənc üzüm bitkisi xüsusi diqqət tələb edir. İlk mərhələdə onun kök sisteminin inkişaf etməsi və yeni şəraitə uyğunlaşması vacibdir. Gənc tənək böyüdükcə onun əsas zoğlarından biri və ya bir neçəsi seçilmiş formalaşdırma sisteminə uyğun istiqamətləndirilə bilər. Bu mərhələdə edilən işlər gələcək üzüm ağacının formasına və qulluq rahatlığına təsir göstərir. Üzüm ağacına necə qulluq edilir? Üzüm tənəyi çoxillik bitki olduğuna görə qulluq bir dəfə görülən iş deyil. İl ərzində müxtəlif mərhələlərdə fərqli tədbirlər həyata keçirilir. Budama, suvarma, torpağa qulluq, tənəyin dayaqlara istiqamətləndirilməsi və ümumi vəziyyətinin müşahidə edilməsi əsas işlər arasındadır. Yaz və yay aylarında tənək sürətlə inkişaf edir. Yeni zoğlar uzanır, yarpaqlar artır və üzüm salxımları formalaşır. Bu dövrdə bitkinin həddindən artıq sıxlaşmasının qarşısının alınması lazım gələ bilər. Məhsul yetişdikcə salxımların vəziyyəti izlənilir və uyğun vaxtda üzüm yığımı həyata keçirilir. Mövsüm başa çatdıqdan sonra isə tənək növbəti inkişaf dövrünə hazırlanır. Üzüm ağacının budanması Üzümçülükdə budama ən mühüm qulluq tədbirlərindən biridir. Üzüm tənəyi hər il çoxsaylı yeni zoğlar yarada bilər. Bütün zoğların nəzarətsiz saxlanılması tənəyin həddindən artıq sıxlaşmasına səbəb ola bilər. Düzgün budama tənəyin formasını qorumağa, məhsul verəcək hissələri idarə etməyə və qulluq işlərini asanlaşdırmağa kömək edir. Budama zamanı üzüm sortu, tənəyin yaşı, yetişdirmə sistemi və ümumi vəziyyəti nəzərə alınmalıdır. Gənc tənəyin budanması ilə yaşlı və artıq formalaşmış üzüm tənəyinin budanması eyni məqsədə xidmət etməyə bilər. Gənc bitkidə əsas diqqət düzgün skeletin formalaşdırılmasına yönəldiyi halda, məhsuldar tənəkdə məhsul və vegetativ inkişaf arasında uyğunluğun qorunması əsas məsələlərdən biridir. Üzüm ağacının dayağa ehtiyacı Üzüm klassik ağac kimi öz budaqlarını sərbəst şəkildə dik vəziyyətdə saxlayan bitki deyil. Tənək təbiətinə görə sarmaşaraq inkişaf edir. Buna görə üzüm yetişdirilərkən dayaq sistemindən istifadə olunur. Peşəkar üzüm bağlarında cərgələr boyunca dirəklər və məftillər yerləşdirilə bilər. Tənəyin zoğları bu sistem üzrə istiqamətləndirilir. Həyətyanı sahədə isə üzüm ağacı üçün metal və ya taxta konstruksiyadan ibarət tağ qurmaq mümkündür. Dayaq təkcə tənəyin formasını qorumaq üçün deyil, qulluq və məhsul yığımı işlərinin daha rahat aparılması üçün də əhəmiyyətlidir. Düzgün qurulmuş sistemdə yarpaq və salxımların yerləşməsini idarə etmək daha asan olur. Üzüm tağı Azərbaycanda həyətyanı sahələrdə üzüm tənəyinin tağ və ya çardaq üzərində yetişdirilməsi ənənəvi yanaşmalardan biridir. Tənək tağın üzərinə istiqamətləndirildikdə zamanla geniş sahəni yaşıl yarpaqlarla örtə bilər. Yay aylarında bu yarpaqlar təbii kölgəlik yaradır. Üzüm salxımları isə yarpaqların arasından aşağı sallanaraq həm məhsuldar, həm də dekorativ görüntü formalaşdırır. Üzüm tağının altında masa və oturacaqların yerləşdirilməsi həyətin istirahət sahəsinə çevrilməsinə imkan verir. Beləliklə, həyətdə yetişdirilən üzüm ağacı yalnız meyvə vermir. O, eyni zamanda yaşıllıq, kölgə və ənənəvi həyət atmosferi yaradır. Üzüm yarpağı Üzüm tənəyinin ən xarakterik hissələrindən biri yarpaqlarıdır. Yarpaqlar bitkinin inkişafında mühüm bioloji funksiyanı yerinə yetirməklə yanaşı Azərbaycan mətbəxində də istifadə olunur. Üzüm yarpağı ilə hazırlanan dolma milli mətbəxin tanınmış yeməklərindən biridir. Bu xüsusiyyət üzüm bitkisinin yalnız meyvəsinə görə qiymətləndirilmədiyini göstərir. Həyətdə yetişdirilən tənəyin yarpaqları həm təbii kölgə yaradır, həm də kulinariya məqsədilə istifadə oluna bilər. Üzüm yarpaqlarının forması və ölçüsü sortdan asılı olaraq müəyyən qədər fərqlənə bilər. Üzüm çiçəyi və salxımın yaranması Üzüm salxımı birbaşa hazır formada yaranmır. Vegetasiya dövründə tənəkdə çiçək qrupları formalaşır və sonrakı inkişaf nəticəsində üzüm gilələri meydana gəlir. İlk mərhələdə gilələr çox kiçik olur. Zaman keçdikcə onlar böyüyür və sortun xarakterik formasını almağa başlayır. Yetişmə dövründə gilələrin rəngi və dad xüsusiyyətləri də dəyişir. Qara üzüm sortlarında gilələr tədricən tünd rəng alır. Ağ üzüm sortlarında isə yaşıl, sarımtıl və ya kəhrəba çalarları yarana bilər. Bir üzüm salxımının formalaşması tənəyin uzun vegetasiya prosesinin nəticəsidir. Qara üzüm ağacı “Qara üzüm ağacı” ifadəsi gündəlik dildə qara üzüm sortlarından birinin tənəyini ifadə etmək üçün işlədilə bilər. Qara üzümün əsas fərqləndirici xüsusiyyəti gilələrinin tünd rəngidir. Sortdan asılı olaraq rəng tünd qırmızıdan bənövşəyi və göyümtül-qara çalarlara qədər dəyişə bilər. Gilələrin ölçüsü, forması, toxumlu və ya toxumsuz olması da sortdan asılıdır. Qara üzüm tənəyinin yetişdirilmə prinsipləri ümumi üzümçülük qaydalarına əsaslansa da, hər sortun özünəməxsus xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Yaşıl yarpaqların arasında yetişmiş tünd üzüm salxımları xüsusilə diqqətçəkən görüntü yaradır. Ağ üzüm ağacı Ağ üzüm sortlarının tənəkləri də üzüm bağlarında və həyətyanı sahələrdə geniş yetişdirilə bilər. “Ağ üzüm” adı istifadə olunsa da, gilələr tam ağ olmur. Onların rəngi adətən açıq yaşıl, sarımtıl və yetişdikcə kəhrəbaya yaxın çalarlarda görünə bilər. Ağ üzüm sortları arasında həm süfrə üçün, həm də müxtəlif emal məqsədləri üçün yetişdirilən növlər mövcuddur. Qara üzümdə olduğu kimi burada da salxımın ölçüsü, gilələrin forması və dadı konkret sortdan asılıdır. Bir üzüm bağında müxtəlif sortların yetişdirilməsi məhsul çeşidini artırmağa imkan verir. Üzüm ağacı neçə il yaşayır? Üzüm çoxillik bitkidir və uyğun şəraitdə uzun müddət yaşaya bilər. Yaş artdıqca tənəyin əsas gövdəsi qalınlaşır və daha aydın oduncaq görünüşü alır. Məhz bu səbəbdən yaşlı üzüm tənəyi gündəlik dildə ağaca bənzədilə bilər. Tənəyin ömrünə sort, iqlim, torpaq, qulluq, xəstəliklər və digər amillər təsir edir. Yaşlı tənəklərin qorunması bəzi hallarda yalnız məhsuldarlıq baxımından deyil, mədəni və tarixi baxımdan da maraq doğura bilər. Uzun illər eyni həyətin bir hissəsi olmuş üzüm tənəyi ailənin və həmin məkanın tarixinin canlı elementinə çevrilə bilər. Üzüm bağı Çoxsaylı üzüm tənəklərinin sistemli şəkildə yetişdirildiyi sahə üzüm bağı adlanır. Üzüm bağında tənəklər adətən müəyyən cərgə və əkin sxemi üzrə yerləşdirilir. Bu, bitkilərə qulluq, budama və məhsul yığımı işlərini daha rahat təşkil etməyə imkan verir. Bağın salınması zamanı sortların seçilməsi, tənəklər arasındakı məsafə və dayaq sistemi əvvəlcədən planlaşdırılır. Böyük üzümçülük təsərrüfatlarında bağın idarə olunması ayrıca peşəkar fəaliyyət sahəsidir. Hər bir tənək ümumi bağ sisteminin bir hissəsidir və bütün bağın məhsuldarlığı fərdi bitkilərin düzgün idarə edilməsindən asılıdır. Azərbaycanda üzümçülük Üzümçülük Azərbaycanın qədim kənd təsərrüfatı ənənələri arasında xüsusi yer tutur. Ölkənin müxtəlif bölgələrində fərqli təbii şərait müxtəlif üzüm sortlarının yetişdirilməsinə imkan yaradıb. Əsrlər ərzində üzümçülər yerli şəraitə uyğun tənəkləri seçib, onları çoxaldıb və qulluq üsullarını təkmilləşdiriblər. Bu proses nəticəsində üzümçülüklə bağlı zəngin təsərrüfat bilikləri formalaşıb. Üzümün əhəmiyyəti yalnız kənd təsərrüfatı məhsulu olması ilə məhdudlaşmayıb. Üzüm tənəyi ənənəvi həyətin, üzüm bağı kənd mənzərəsinin, məhsul yığımı isə mövsümi təsərrüfat həyatının bir hissəsinə çevrilib. Üzüm ağacı və üzüm yığımı Üzüm tənəyinə aylarla göstərilən qulluğun nəticəsi məhsul yığımı zamanı əldə edilir. Yetişmiş salxımlar tənəkdən ehtiyatla kəsilir və istifadə məqsədinə uyğun çeşidlənir. Üzüm yığımının vaxtı bütün sortlar üçün eyni deyil. Erkən və daha gec yetişən üzüm sortları mövcuddur. Məhsulun hansı məqsədlə istifadə ediləcəyi də yığım vaxtının müəyyən edilməsinə təsir göstərə bilər. Üzüm yığımı xüsusilə böyük bağlarda əvvəlcədən planlaşdırılan prosesdir. Məhsulun toplanması ilə yanaşı onun daşınması və saxlanması da təşkil edilməlidir. Ailə təsərrüfatında isə üzüm yığımı ənənəvi olaraq ailə üzvlərini bir araya gətirən mövsümi fəaliyyətlərdən biri ola bilər. Üzüm ağacı və Üzüm Yığımı Festivalı Üzümçülük ənənələrinin mədəni formada təqdim olunduğu tədbirlərdən biri Üzüm Yığımı Festivalıdır. Belə festivallarda üzüm tənəyi və üzüm bağı tədbirin əsas simvollarından birinə çevrilir. Ziyarətçilər müxtəlif üzüm sortlarını görə, üzüm yığımı prosesi ilə tanış ola və üzümçülərin fəaliyyəti haqqında məlumat əldə edə bilərlər. Festival formatı kənd təsərrüfatını milli mətbəx, sənətkarlıq, musiqi və turizmlə birləşdirməyə imkan verir. Bu da üzüm tənəyinin yalnız məhsul verən bitki deyil, onun ətrafında formalaşmış daha geniş mədəniyyətin başlanğıc nöqtəsi olduğunu göstərir. Üzüm ağacı və ənənəvi Azərbaycan həyəti Üzüm tənəyi ənənəvi həyət görünüşünün ən xarakterik elementlərindən biri ola bilər. Tənəyin tağ üzərinə yayılması həm həyətdə yaşıllıq yaradır, həm də yay aylarında günəşdən qorunan sahə formalaşdırır. Tağın altında ailənin gündəlik istirahət məkanının yaradılması üzüm tənəyinə əlavə məişət funksiyası verir. Yetişmə mövsümündə isə yaşıl yarpaqlar arasından sallanan üzüm salxımları həyətin görünüşünü dəyişir. Beləliklə, üzüm ağacı insanın yalnız bağçılıq fəaliyyəti ilə deyil, yaşayış məkanının təşkili ilə də əlaqələnir. Köhnə həyətlərdə uzun illər yaşayan üzüm tənəkləri buna görə həmin məkanın xarakterik və yaddaqalan hissəsinə çevrilə bilər. Üzüm ağacı və fotoşəkillər Üzüm tənəyi fotoqrafiya üçün maraqlı təbii obyektdir. Yazda yeni yarpaqların yaranması, yayda yaşıl tənəyin genişlənməsi, məhsul mövsümündə isə yetişmiş salxımların görünməsi ilin müxtəlif vaxtlarında fərqli görüntülər yaradır. Xüsusilə qara üzüm salxımlarının yaşıl yarpaqlar arasındakı rəng fərqi fotoşəkildə diqqətçəkən kompozisiya formalaşdırır. Tarixi fotoşəkillərdə üzüm tağlarının görünməsi isə əlavə etnoqrafik məlumat daşıya bilər. Belə şəkillər keçmişdə həyətlərin necə təşkil edildiyini və üzüm tənəyinin gündəlik məişətdə hansı yer tutduğunu göstərən vizual mənbəyə çevrilir. Üzüm ağacı – bağçılıqdan mədəni irsə Üzüm ağacı kimi tanıdığımız üzüm tənəyi minilliklər boyunca insanın yetişdirdiyi ən mühüm çoxillik bitkilərdən biri olub. Onun dəyəri yalnız üzüm salxımlarında deyil. Tənəyin əkilməsi, formalaşdırılması, budanması və məhsulun yığılması ətrafında uzun illər ərzində böyük üzümçülük təcrübəsi formalaşıb. Bu biliklər bir çox hallarda nəsildən-nəslə ötürülüb. Üzüm bağı kənd təsərrüfatının, üzüm tağı ənənəvi həyətin, üzüm yığımı isə mövsümi əmək mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilib. Qara və ağ üzüm sortları, yerli tənəklər, üzüm bağları və məhsul yığımı ənənələri birlikdə zəngin üzümçülük mədəniyyətini formalaşdırır. Bu səbəbdən üzüm tənəyinə yalnız meyvə verən bitki kimi baxmaq kifayət deyil. O, kənd təsərrüfatı, bağçılıq, milli mətbəx, ənənəvi məişət və mədəni irslə sıx bağlıdır. İstər böyük üzüm bağında cərgələrlə yetişdirilsin, istərsə də qədim bir həyətin üzüm tağını örtsün, üzüm ağacı insan əməyi ilə təbiətin uzunmüddətli əlaqəsini əks etdirən canlı mədəniyyət nümunəsidir.