Üzüm bağı

Üzüm bağı üzüm tənəklərinin sistemli şəkildə əkildiyi, yetişdirildiyi və məhsul əldə etmək məqsədilə qulluq edildiyi kənd təsərrüfatı sahəsidir. Bağın ölçüsü bir neçə tənəkdən ibarət kiçik ailə təsərrüfatından geniş ərazini əhatə edən peşəkar üzümçülük təsərrüfatına qədər dəyişə bilər. Üzüm bağının yaradılması sadəcə tənəklərin torpağa əkilməsi ilə başa çatmır. Torpağın xüsusiyyətləri, iqlim şəraiti, üzüm sortunun seçilməsi, əkin sxemi, suvarma, budama və tənəklərin formalaşdırılması gələcək məhsulun keyfiyyətinə təsir edən mühüm amillərdir. Düzgün salınmış üzüm bağı uzun illər məhsul verə bilər. Buna görə üzümçülükdə görülən işlər bir mövsüm üçün deyil, uzunmüddətli perspektiv nəzərə alınaraq planlaşdırılır. Üzüm bağı eyni zamanda kənd təsərrüfatı ilə mədəniyyətin kəsişdiyi məkandır. Əsrlər boyunca üzüm yetişdirilən bölgələrdə tənəyə qulluq və məhsul yığımı ətrafında müxtəlif ənənələr formalaşıb. Üzüm bağının tarixi Üzüm insanların qədim dövrlərdən becərdiyi bitkilərdən biridir. Zaman keçdikcə insanlar təbiətdə rast gəldikləri üzüm tənəklərini məqsədli şəkildə yetişdirməyə, məhsuldar bitkiləri seçməyə və çoxaltmağa başlayıblar. Beləcə üzümçülük ayrıca kənd təsərrüfatı sahəsi kimi inkişaf edib. Üzüm bağlarının yaranması insanların oturaq təsərrüfat həyatının inkişafı ilə də sıx bağlıdır. Tənək çoxillik bitki olduğuna görə onun yetişdirilməsi uzunmüddətli qulluq tələb edir. Bir üzüm bağı illərlə, hətta nəsillər boyunca eyni ailənin təsərrüfatının bir hissəsi ola bilər. Bu səbəbdən qədim üzüm bağları yalnız kənd təsərrüfatı sahəsi deyil, müəyyən ərazinin təsərrüfat tarixinin və yerli həyat tərzinin göstəricisi kimi də maraq doğurur. Azərbaycanda üzüm bağları Azərbaycanın kənd təsərrüfatı ənənələrində üzümçülük xüsusi yer tutur. Müxtəlif bölgələrdə fərqli iqlim və torpaq şəraitinin olması müxtəlif üzüm sortlarının yetişdirilməsinə imkan yaradıb. Üzüm bağları həm ailə təsərrüfatlarında, həm də daha böyük kənd təsərrüfatı müəssisələrində yaradılıb. Üzümün yetişdirilməsi ilə bağlı biliklər zamanla yerli təcrübə ilə zənginləşib. Hansı sortun hansı şəraitdə daha yaxşı məhsul verməsi, tənəyin necə budanması və məhsulun nə vaxt yığılması kimi biliklər üzümçülərin uzunmüddətli müşahidələri nəticəsində formalaşıb. Bu ənənə üzümçülüyü sadəcə iqtisadi fəaliyyət deyil, həm də kənd təsərrüfatı mədəniyyətinin mühüm hissəsinə çevirib. Bu gün də üzüm bağları Azərbaycanın kənd təsərrüfatı mənzərəsinin diqqətçəkən elementlərindən biridir. Üzüm bağı necə salınır? Üzüm bağının yaradılması planlaşdırmadan başlayır. Ərazi seçilərkən günəş işığı, torpağın vəziyyəti, relyef, su təminatı və yerli iqlim şəraiti nəzərə alınır. Sonra yetişdiriləcək üzüm sortları müəyyən edilir. Sort seçimi xüsusilə vacibdir. Çünki bütün üzüm sortları eyni məqsədlə yetişdirilmir. Bəzi sortlar əsasən süfrə üzümü kimi istifadə olunur, digərləri qurudulma və ya müxtəlif emal məhsullarının hazırlanması üçün daha uyğun ola bilər. Tənəklərin bağda hansı məsafədə yerləşdirilməsi də əvvəlcədən planlaşdırılır. Cərgələr arasındakı məsafə tənəklərin inkişafına, günəş işığından istifadəyə və bağ daxilində görüləcək işlərə təsir edir. Peşəkar təsərrüfatlarda texnikanın cərgələr arasında hərəkət etməsi də əkin sxeminin müəyyənləşdirilməsi zamanı nəzərə alına bilər. Üzüm tənəyi Üzüm bağının əsasını tənəklər təşkil edir. Tənək çoxillik bitkidir və düzgün qulluq şəraitində uzun müddət məhsul verə bilər. Onun oduncaqlaşmış hissələri illərlə qalır, yeni zoğların inkişafı isə hər vegetasiya dövründə davam edir. Üzüm salxımları tənəyin mövsümi inkişafının nəticəsində yaranır. Gənc tənəyin ilk illərində əsas məqsəd yalnız çox məhsul əldə etmək deyil, sağlam və düzgün quruluşa malik bitki formalaşdırmaqdır. Bu səbəbdən tənəyin dayaqlara düzgün istiqamətləndirilməsi və vaxtında budanması üzüm bağının gələcək məhsuldarlığı baxımından mühüm rol oynayır. Üzüm bağında dayaq sistemi Üzüm tənəyi inkişaf etdikcə onun budaqlarının müəyyən istiqamətdə saxlanmasına ehtiyac yaranır. Buna görə üzüm bağlarında müxtəlif dayaq sistemlərindən istifadə olunur. Cərgələr boyunca yerləşdirilən dirəklər və məftillər tənəyin zoğlarının düzgün istiqamətləndirilməsinə kömək edir. Belə sistem tənəyin yerə yayılmasının qarşısını almaqla yanaşı, bağda qulluq və məhsul yığımı işlərini də asanlaşdıra bilər. Tənəklərin nizamlı şəkildə yerləşdirilməsi günəş işığının yarpaq və salxımlara daha uyğun şəkildə çatmasına kömək edir. Həyətyanı sahələrdə isə üzüm üçün tağ və çardaq formasında konstruksiyalardan istifadə edilə bilər. Bu halda tənək məhsul verməklə yanaşı təbii kölgəlik də yaradır. Üzüm bağında budama Budama üzüm bağına qulluq prosesinin ən mühüm mərhələlərindən biridir. Tənək hər mövsüm yeni zoğlar əmələ gətirir. Onların hamısının saxlanılması bitkinin həddindən artıq sıxlaşmasına səbəb ola bilər. Budama vasitəsilə tənəyin forması və inkişaf istiqaməti tənzimlənir. Həddindən artıq sıx yarpaq və budaq örtüyü salxımların günəş işığı almasına və tənək daxilində hava dövranına təsir edə bilər. Buna görə üzümçü bitkinin inkişafını mütəmadi izləyir. Budamanın necə aparılması üzüm sortundan, tənəyin yaşından və istifadə olunan yetişdirmə sistemindən asılı olaraq fərqlənə bilər. Bu iş təcrübə və tənəyin biologiyası haqqında bilik tələb edir. Üzüm bağına qulluq Üzüm bağı ilboyu diqqət tələb edən təsərrüfat sahəsidir. Mövsümə uyğun olaraq budama, torpağa qulluq, suvarma, tənəklərin dayaqlara bağlanması və digər aqrotexniki tədbirlər həyata keçirilir. Bağ mütəmadi müşahidə edilməlidir. Tənəklərin inkişafındakı dəyişikliklərin vaxtında müəyyən edilməsi üzümçüyə uyğun tədbirlər görməyə imkan verir. Məhsulun yetişmə dövründə isə salxımların vəziyyətinə xüsusi diqqət yetirilir. Beləliklə, üzüm bağında məhsul yalnız yığım zamanı görülən işin nəticəsi deyil. Bir salxım üzümün yetişməsi il ərzində həyata keçirilən çoxsaylı qulluq tədbirlərinin yekunudur. Qara üzüm bağı Üzüm bağında müxtəlif rəng və xüsusiyyətlərə malik sortlar yetişdirilə bilər. Qara üzüm sortları tünd bənövşəyi, göyümtül və ya demək olar ki, qara görünən gilələri ilə seçilir. Qara üzüm salxımlarının forması, gilələrin ölçüsü, qabığın qalınlığı və dad xüsusiyyətləri sortdan asılı olaraq dəyişir. Bəzi qara üzüm sortları təzə istehlak üçün yetişdirilir. Digərləri isə müxtəlif emal istiqamətlərində istifadə oluna bilər. Üzüm bağında qara üzümün yetişmə dövrü xüsusilə gözəl mənzərə yaradır. Yaşıl yarpaqlar arasında tünd rəngli salxımlar aydın seçilir. Bu görüntü üzüm bağlarını foto və turizm baxımından da cəlbedici edir. Ağ üzüm Ağ üzüm adlandırılan sortların rəngi açıq yaşıldan sarımtıl və kəhrəba çalarlarına qədər dəyişə bilər. Qara üzüm kimi ağ üzüm də müxtəlif ölçü, dad və istifadə xüsusiyyətlərinə malik çoxsaylı sortları əhatə edir. Üzüm bağında bir neçə sortun yetişdirilməsi məhsul müxtəlifliyini artıra bilər. Lakin sortların seçilməsi yalnız rəngə əsaslanmır. Yetişmə müddəti, iqlimə uyğunluq, məhsulun nəzərdə tutulan istifadə sahəsi və digər xüsusiyyətlər də nəzərə alınmalıdır. Bu səbəbdən peşəkar üzüm bağının yaradılması zamanı sort seçimi əsas planlaşdırma mərhələlərindən biridir. Üzüm salxımı Üzüm bağında bütün işlərin əsas nəticəsi yetişmiş salxımlardır. Salxım çoxsaylı üzüm gilələrinin bir saplaq sistemi üzərində yerləşməsi nəticəsində formalaşır. Onun ölçüsü və quruluşu üzüm sortuna görə dəyişə bilər. Bəzi sortlarda salxım sıx, digərlərində daha seyrək olur. Gilələr də iri, orta və ya kiçik ölçüdə ola bilər. Məhsul yetişdikcə gilələrin rəngi və dad xüsusiyyətləri dəyişir. Üzümçü yığım vaxtını müəyyən etmək üçün sortun xüsusiyyətlərini və məhsulun yetişmə vəziyyətini nəzərə alır. Üzüm yığımı Üzüm yığımı üzüm bağında ilin ən gözlənilən dövrlərindən biridir. Aylarla davam edən qulluqdan sonra yetişmiş salxımlar tənəklərdən toplanır. Məhsulun hansı vaxtda yığılması onun sortundan və istifadə məqsədindən asılıdır. Süfrə üzümü yığılarkən salxımın xarici görünüşünün qorunması xüsusilə vacibdir. Zədələnmiş gilələr məhsulun təqdimatına və saxlanmasına mənfi təsir edə bilər. Buna görə salxımlar ehtiyatla kəsilir və uyğun qablara yerləşdirilir. Böyük təsərrüfatlarda məhsul yığımı əvvəlcədən planlaşdırılır. İşçi qüvvəsi, daşınma, çeşidləmə və məhsulun saxlanması ümumi yığım prosesinin ayrı-ayrı hissələridir. Üzüm Yığımı Festivalı və üzüm bağları Üzüm yığımı yalnız kənd təsərrüfatı prosesi deyil, bəzi bölgələrdə mədəni tədbirlərin mövzusuna da çevrilir. Üzüm Yığımı Festivalı kimi tədbirlər üzümçülük ənənələrinin ictimaiyyətə təqdim olunmasına imkan verir. Festivalın üzüm bağları ilə əlaqələndirilməsi ziyarətçilərə məhsulun yetişdiyi mühiti yaxından görmək imkanı yaradır. İnsanlar üzüm tənəkləri arasında gəzə, müxtəlif üzüm sortlarını görə və yığım prosesinin necə aparıldığını öyrənə bilərlər. Belə tədbirlər xüsusilə şəhərdə yaşayan insanlar üçün kənd təsərrüfatı ilə birbaşa tanışlıq imkanıdır. Üzüm bağı bu zaman sadəcə istehsal sahəsindən turizm və maarifləndirici məkana çevrilir. Üzüm bağı və şərabçılıq Üzümçülük və şərabçılıq bir-biri ilə sıx əlaqəli sahələrdir. Şərab istehsalında istifadə ediləcək üzümün xüsusiyyətləri son məhsulun formalaşmasına təsir edən əsas amillərdən biridir. Buna görə şərabçılıq üçün yaradılan üzüm bağlarında sort seçiminə və məhsulun yetişmə prosesinə xüsusi diqqət yetirilir. Müxtəlif üzüm sortları fərqli xüsusiyyətlərə malik məhsulların hazırlanmasına imkan verir. Bu səbəbdən şərabçılığın tarixini öyrənərkən ilk növbədə üzüm bağından başlamaq lazımdır. Hazır məhsul istehsal müəssisəsində əldə edilsə də, onun əsas xammalı aylarla üzüm bağında yetişir. Üzüm bağından hazırlanan məhsullar Üzümün istifadə imkanları yalnız təzə meyvə ilə məhdudlaşmır. Yığılmış məhsuldan üzüm şirəsi, kişmiş, bəhməz, sirkə və digər məhsullar hazırlamaq mümkündür. Məhsulun hansı istiqamətdə istifadə olunması üzüm sortunun xüsusiyyətlərindən və təsərrüfatın məqsədindən asılıdır. Qurutma üsulu üzümün daha uzun müddət saxlanmasına imkan verən qədim üsullardan biridir. Üzüm şirəsi və digər emal məhsulları da məhsul mövsümü başa çatdıqdan sonra üzümdən istifadə imkanlarını genişləndirir. Beləliklə, üzüm bağı bir neçə fərqli qida və kənd təsərrüfatı məhsulunun əsas mənbəyinə çevrilə bilər. Üzüm bağı və aqroturizm Son illərdə kənd təsərrüfatı məkanlarının turizm məqsədilə ziyarəti xüsusi maraq doğurur. Bu istiqamət aqroturizm kimi tanınır. Üzüm bağları aqroturizm üçün əlverişli məkanlardan biridir. Turist burada sadəcə mənzərə seyr etmir. O, üzümün necə yetişdirildiyini öyrənə, müxtəlif sortlarla tanış ola və mövsümdən asılı olaraq məhsul yığımını müşahidə edə bilər. Bəzi turizm proqramlarında üzüm bağlarına ekskursiyalar, məhsul yığımında iştirak, yerli mətbəxin təqdimatı və istehsal müəssisələrinə səfərlər bir marşrutda birləşdirilə bilər. Belə təcrübə turistə regionun kənd təsərrüfatı və gündəlik həyatını daha yaxından tanımaq imkanı verir. Üzüm bağı və şərab turizmi Şərab turizminin əsas istiqamətlərindən biri üzüm bağlarına səfərdir. Turist hazır məhsulun dequstasiyasından əvvəl onun əsas xammalının harada və necə yetişdirildiyini görür. Bu, istehsal prosesini daha yaxşı anlamağa imkan verir. Üzüm bağında başlayan tur daha sonra istehsal sahəsinə, şərab zirzəmisinə və ya Şərab Muzeyinə davam edə bilər. Belə marşrut məhsulun tənəkdən hazır məhsula qədər keçdiyi yolu nümayiş etdirir. Üzüm Yığımı Festivalı, bağlara ekskursiyalar və dequstasiya proqramları da şərab turizminin cəlbediciliyini artıran fəaliyyətlər arasında yer ala bilər. Üzüm bağında fotoşəkil Üzüm bağı fotoqrafiya üçün də maraqlı məkandır. Cərgə ilə uzanan tənəklər, yaşıl yarpaqlar və yetişmiş üzüm salxımları təbii kompozisiya yaradır. Xüsusilə məhsul yığımı dövründə qara, ağ və digər rəngli üzüm salxımları bağın görünüşünü daha da zənginləşdirir. Fotoşəkillər üzümçülük prosesinin sənədləşdirilməsində də əhəmiyyətlidir. Tənəyin yaz aylarında inkişafından məhsul yığımına qədər müxtəlif mərhələlərin fotoşəkillərlə qeydə alınması üzüm bağının bir il ərzində necə dəyişdiyini göstərir. Tarixi fotoşəkillərdə görünən qədim üzüm bağları isə müəyyən dövrün kənd təsərrüfatı və məişət mədəniyyəti haqqında məlumat verə bilər. Üzüm bağı və ənənəvi mədəniyyət Üzüm bağı yalnız iqtisadi məqsədlə yaradılmış kənd təsərrüfatı sahəsi deyil. Uzun illər üzüm yetişdirilən bölgələrdə onun ətrafında xüsusi əmək və məişət mədəniyyəti formalaşıb. Tənəyin budanması, məhsulun yığılması, üzümün daşınması və emalı ilə bağlı biliklər nəsildən-nəslə ötürülüb. Üzüm yığımı zamanı ailə və icma üzvlərinin birlikdə çalışması da bu ənənənin sosial tərəfini formalaşdırıb. Məhsul bayramları və müasir Üzüm Yığımı Festivalı kimi tədbirlər həmin kənd təsərrüfatı ənənələrinin mədəni formada yaşadılmasına imkan verir. Bu baxımdan üzüm bağı torpaq, insan əməyi və ənənəvi biliklərin bir araya gəldiyi məkandır. Üzüm bağı – tənəkdən məhsula uzanan yol Üzüm bağına kənardan baxdıqda ilk diqqəti cərgələrlə uzanan yaşıl tənəklər və yetişmiş salxımlar cəlb edir. Lakin hər bir salxımın arxasında uzunmüddətli və sistemli əmək dayanır. Torpağın hazırlanması, üzüm sortunun seçilməsi, tənəyin əkilməsi və formalaşdırılması, budama, suvarma, qulluq və nəhayət məhsul yığımı üzümçülüyün bir-biri ilə bağlı mərhələləridir. Üzüm bağının əhəmiyyəti bununla da bitmir. O, üzümçülük və şərabçılıq ənənələrinin formalaşdığı, kənd təsərrüfatı biliklərinin nəsillər arasında ötürüldüyü mədəni məkan kimi də dəyərləndirilə bilər. Müasir dövrdə üzüm bağları aqroturizm və şərab turizmi üçün də yeni imkanlar yaradır. İnsanlar bağları ziyarət edərək üzümün yetişmə prosesini yaxından görür, məhsul yığımında iştirak edir və yerli üzümçülük ənənələri ilə tanış olurlar. Beləliklə, üzüm bağı sadəcə üzüm yetişdirilən torpaq sahəsi deyil. O, kənd təsərrüfatını, ənənəvi bilikləri, yerli məhsulları, turizmi və mədəni irsi birləşdirən canlı təsərrüfat məkanıdır.