Üzümçülük

Üzümçülük üzüm tənəyinin becərilməsi, üzüm bağlarının salınması, bitkiyə ilboyu qulluq göstərilməsi və məhsul əldə olunması ilə məşğul olan kənd təsərrüfatı sahəsidir. Bu sahə sadəcə üzüm tinginin torpağa əkilməsindən ibarət deyil. Torpaq və iqlim şəraitinin qiymətləndirilməsi, üzüm sortunun seçilməsi, tənəyin düzgün formalaşdırılması, budama, suvarma, məhsulun yetişməsinin izlənilməsi və vaxtında yığılması üzümçülüyün əsas mərhələlərinə daxildir. Üzüm çoxillik bitkidir. Buna görə üzüm bağı yaradılarkən qərarlar yalnız bir mövsüm üçün deyil, uzun illər nəzərə alınaraq verilir. Düzgün qulluq edilən tənək uzun müddət məhsul verə bilər. Üzümçülük eyni zamanda böyük təcrübə tələb edən sahədir. Hər üzüm sortu eyni torpaq və iqlim şəraitində eyni nəticəni vermir. Üzümçü bitkinin inkişafını müşahidə etməli və qulluq üsullarını real şəraitə uyğunlaşdırmalıdır. Məhz buna görə üzümçülük həm kənd təsərrüfatı, həm də nəsillər boyunca formalaşmış praktik biliklər sistemi kimi qiymətləndirilə bilər. Üzümçülüyün tarixi Üzüm insanların qədim dövrlərdən becərdiyi bitkilərdən biridir. İnsanlar əvvəlcə təbiətdə yetişən üzüm tənəklərindən istifadə edib, daha sonra məhsuldar və dadlı nümunələri seçərək onları məqsədli şəkildə yetişdirməyə başlayıblar. Beləliklə, üzümçülük tədricən ayrıca təsərrüfat sahəsinə çevrilib. Üzüm tənəyi çoxillik olduğuna görə onun yetişdirilməsi insanı müəyyən əraziyə uzun müddət bağlayan təsərrüfat növlərindən biridir. Bağ salındıqdan sonra tənəklərə illərlə qulluq göstərilməli və hər mövsüm görüləcək işlər planlaşdırılmalıdır. Bu xüsusiyyət üzümçülüyün oturaq kənd təsərrüfatı həyatı ilə sıx bağlı olmasına səbəb olub. Zaman keçdikcə müxtəlif bölgələrdə yerli şəraitə uyğun üzüm sortları, budama üsulları və məhsul yığımı ənənələri formalaşıb. Azərbaycanda üzümçülük Azərbaycanın kənd təsərrüfatı tarixində üzümçülüyün xüsusi yeri var. Ölkənin müxtəlif bölgələrində iqlim və torpaq şəraitinin fərqli olması müxtəlif üzüm sortlarının yetişdirilməsi üçün geniş imkan yaradıb. Dağətəyi, düzənlik və digər təbii zonalarda üzüm bağları fərqli xüsusiyyətlərə malik ola bilər. Əsrlər boyunca insanlar yerli şəraitə uyğun tənəkləri seçib, onları çoxaldıb və qulluq üsullarını təkmilləşdiriblər. Bu proses nəticəsində üzümçülüklə bağlı zəngin təsərrüfat təcrübəsi formalaşıb. Üzüm təkcə kənd təsərrüfatı məhsulu kimi istifadə olunmayıb. Onun yarpağı, giləsi və emalından alınan müxtəlif məhsullar məişət və mətbəx mədəniyyətində də yer tutub. Bu baxımdan Azərbaycanda üzümçülük həm iqtisadi, həm kulinariya, həm də mədəni ənənələrlə sıx bağlıdır. Üzüm bağı necə salınır? Üzümçülükdə ilk mühüm mərhələlərdən biri üzüm bağının düzgün salınmasıdır. Ərazi seçilərkən günəş işığı, torpaq şəraiti, su təminatı və relyef nəzərə alınır. Üzüm işıqsevər bitki olduğuna görə tənəklərin kifayət qədər günəş alması vacibdir. Sonra əkiləcək üzüm sortları müəyyən edilir. Sort seçimi təsadüfi aparılmamalıdır. Müxtəlif sortların yetişmə müddəti, məhsulun istifadə istiqaməti və yerli şəraitə uyğunluğu fərqli ola bilər. Tənəklər arasında məsafə də əvvəlcədən planlaşdırılır. Cərgələrin düzgün yerləşdirilməsi günəş işığından istifadə, qulluq və məhsul yığımı baxımından əhəmiyyətlidir. Böyük təsərrüfatlarda texnikanın hərəkəti üçün cərgələr arasında kifayət qədər məsafə saxlanılması da planlaşdırma zamanı nəzərə alınır. Üzüm tənəyi Üzümçülüyün əsasını tənək təşkil edir. Gündəlik danışıqda bəzən “üzüm ağacı” ifadəsi işlədilsə də, botaniki baxımdan üzüm sarmaşaraq inkişaf edən çoxillik tənəkdir. Onun kök sistemi torpaqdan su və qida maddələrini qəbul edir. Əsas gövdə illər keçdikcə oduncaqlaşır və qalınlaşır. Hər vegetasiya mövsümündə yeni yaşıl zoğlar inkişaf edir. Üzüm yarpaqları və salxımları da bu yeni zoğlar üzərində formalaşır. Tənəyin düzgün formalaşdırılması gələcək qulluq və məhsuldarlıq üçün vacibdir. Buna görə gənc üzüm bitkisinin ilk illərində məqsəd yalnız məhsul əldə etmək deyil, sağlam və uyğun quruluşa malik tənək yaratmaqdır. Üzüm sortları Üzümçülükdə sort seçimi ən vacib məsələlərdən biridir. Üzüm sortları rənginə, gilələrin ölçüsünə, formasına, dadına, toxumlu və ya toxumsuz olmasına, yetişmə müddətinə və istifadə istiqamətinə görə fərqlənir. Ümumilikdə ağ, qara, çəhrayı və digər rəng çalarlarına malik üzüm sortları mövcuddur. Bəzi sortlar əsasən süfrə üçün yetişdirilir. Belə üzümlərdə gilələrin görünüşü, dadı və salxımın bütövlüyü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Digər üzüm sortları isə qurudulma, şirə və müxtəlif emal məhsullarının hazırlanması üçün daha uyğun ola bilər. Peşəkar üzümçülükdə sortun sadəcə dadlı olması kifayət etmir. Onun yerli iqlimə uyğunluğu və təsərrüfatın məqsədləri də nəzərə alınmalıdır. Qara üzüm Qara üzüm tünd rəngli gilələri ilə seçilən üzüm sortlarının ümumi adıdır. Gilələrin rəngi sortdan asılı olaraq tünd qırmızı, bənövşəyi, göyümtül və demək olar ki, qara görünə bilər. Qara üzüm sortları arasında həm süfrəlik, həm də müxtəlif emal istiqamətləri üçün yetişdirilən növlər mövcuddur. Qara üzüm bağda yetişdikdə yaşıl yarpaqlar arasında tünd salxımlar xüsusi görünüş yaradır. Bu səbəbdən məhsul yığımı dövründə üzüm bağları həm kənd təsərrüfatı, həm də fotoqrafiya və turizm baxımından cəlbedici görünür. Ağ üzüm Ağ üzüm adlandırılan sortların gilələri əslində tam ağ deyil. Onların rəngi açıq yaşıl, sarımtıl və ya kəhrəba çalarlarında ola bilər. Ağ üzüm sortları da dad, ölçü və istifadə istiqamətinə görə fərqlənir. Bəzi sortlar iri və şirin gilələri ilə süfrə üçün daha əlverişli olur. Digərləri isə emal məqsədilə yetişdirilir. Üzüm bağında müxtəlif sortların bir arada yetişdirilməsi məhsul çeşidini artırmağa imkan verir. Lakin hər sortun qulluq və yetişmə xüsusiyyətlərinin ayrıca nəzərə alınması vacibdir. Üzümçülükdə budama Budama üzümçülüyün ən mühüm işlərindən biridir. Üzüm tənəyi hər mövsüm çoxsaylı yeni zoğlar əmələ gətirir. Onların hamısının saxlanılması tənəyin həddindən artıq sıxlaşmasına səbəb ola bilər. Budama vasitəsilə üzümçü tənəyin formasını və məhsul verəcək hissələrin sayını idarə edir. Düzgün budama yarpaq və salxımların daha uyğun yerləşməsinə, qulluq işlərinin asanlaşmasına və tənəkdə nizamlı inkişafın qorunmasına kömək edir. Budama üsulu tənəyin yaşına və yetişdirmə sisteminə görə dəyişə bilər. Gənc tənəkdə əsas məqsəd düzgün quruluş formalaşdırmaq olduğu halda, yaşlı və məhsuldar tənəkdə həm yeni zoğların inkişafı, həm də məhsul nəzərə alınır. Üzümün suvarılması Su üzüm bitkisinin inkişafı üçün vacib amillərdən biridir. Lakin suvarma ehtiyacı torpaq, hava şəraiti, tənəyin yaşı və yetişdirilmə sistemindən asılı olaraq dəyişir. Həddindən artıq və ya qeyri-kafi suvarma bitkinin inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən peşəkar üzümçülükdə suvarma təsadüfi deyil, bağın real ehtiyaclarına uyğun aparılır. Müasir üzüm bağlarında müxtəlif suvarma sistemlərindən istifadə oluna bilər. Əsas məqsəd suyu səmərəli istifadə etməklə tənəyin sağlam inkişafını təmin etməkdir. Üzüm bağına qulluq Üzümçülük ilboyu müxtəlif işlər tələb edən sahədir. Budamadan sonra vegetasiya dövründə yeni zoğların inkişafı izlənilir. Lazım olduqda tənəklər dayaqlara istiqamətləndirilir və bağdakı ümumi vəziyyət müşahidə olunur. Torpağa qulluq da vacibdir. Alaq bitkilərinin nəzarətdə saxlanması və torpağın vəziyyətinin izlənilməsi üzüm bağının idarə olunmasının bir hissəsidir. Məhsul yetişdikcə salxımların vəziyyəti daha diqqətlə izlənilir. Beləliklə, üzümçülükdə nəticə yalnız məhsul yığımı günü görülən işdən asılı deyil. Həmin salxımın arxasında aylarla davam edən sistemli qulluq dayanır. Üzüm yığımı Üzüm yığımı üzümçülük mövsümünün ən vacib mərhələlərindən biridir. Yetişmiş üzüm salxımları uyğun vaxtda tənəklərdən toplanır. Yığım müddəti üzüm sortundan və məhsulun istifadə məqsədindən asılı ola bilər. Süfrə üçün nəzərdə tutulan üzüm yığılarkən salxımın zədələnməməsinə xüsusi diqqət yetirilir. Salxımlar ehtiyatla kəsilir və uyğun qablara yerləşdirilir. Böyük təsərrüfatlarda yığım işçi qüvvəsi, daşınma, çeşidləmə və məhsulun saxlanması nəzərə alınaraq əvvəlcədən planlaşdırılır. Ailə üzüm bağlarında isə üzüm yığımı çox vaxt mövsümi və kollektiv fəaliyyət kimi həyata keçirilir. Üzüm Yığımı Festivalı və üzümçülük Üzüm yığımı bir sıra bölgələrdə mədəni tədbirlərin də əsas mövzusuna çevrilir. Üzüm Yığımı Festivalı kimi tədbirlər üzümçülük ənənələrinin ictimaiyyətə təqdim edilməsinə imkan verir. Festival çərçivəsində müxtəlif üzüm sortları nümayiş etdirilə, üzüm bağlarına səfərlər təşkil oluna və məhsul yığımı prosesinin simvolik təqdimatı keçirilə bilər. Belə tədbirlər şəhər sakinlərinə kənd təsərrüfatı ilə daha yaxından tanış olmaq imkanı yaradır. Eyni zamanda yerli fermerlər öz məhsullarını, ənənəvi mətbəx və sənətkarlıq nümunələri isə regionun mədəni xüsusiyyətlərini təqdim edə bilir. Beləliklə, üzümçülük kənd təsərrüfatı sahəsindən çıxaraq mədəni turizmin də mövzusuna çevrilir. Üzümçülük və şərabçılıq Üzümçülüklə şərabçılıq bir-biri ilə sıx bağlı sahələrdir. Şərab istehsalının əsas xammalı üzüm olduğu üçün məhsulun keyfiyyəti üzüm bağında başlayan proseslə birbaşa əlaqəlidir. Şərabçılıq üçün nəzərdə tutulan üzüm sortlarının seçilməsi, yetişmə səviyyəsi və yığım vaxtı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən şərabçılıq müəssisələri üçün üzüm bağı sadəcə xammal mənbəyi deyil, ümumi istehsal prosesinin başlanğıcıdır. Müasir şərab turizmi proqramlarında da üzüm bağlarına səfər mühüm yer tutur. Turist əvvəlcə tənəkləri və məhsulu görür, daha sonra istehsal prosesi ilə tanış ola bilir. Üzümçülük və aqroturizm Aqroturizm kənd təsərrüfatı fəaliyyəti ilə turizmi birləşdirən istiqamətdir. Üzüm bağları aqroturizm üçün xüsusilə cəlbedici məkanlardandır. Ziyarətçi burada üzümün necə yetişdirildiyini görə, tənəklərin quruluşu və sortlar haqqında məlumat ala bilər. Məhsul yığımı mövsümündə isə üzüm bağları daha maraqlı görünür. Turistlər müəyyən proqramlar çərçivəsində üzüm yığımını müşahidə edə və ya simvolik şəkildə prosesdə iştirak edə bilərlər. Belə təcrübə kənd təsərrüfatı məhsulunun mağazaya qədər keçdiyi yolu daha yaxşı anlamağa kömək edir. Üzüm tağı və həyətyanı üzümçülük Üzümçülük yalnız böyük bağlarda həyata keçirilmir. Həyətyanı sahələrdə də bir və ya bir neçə üzüm tənəyi yetişdirmək mümkündür. Belə hallarda tənəklər çox vaxt üzüm tağı və ya çardaq üzərində istiqamətləndirilir. Tənəyin yaşıl yarpaqları yay aylarında təbii kölgə yaradır, salxımlar isə baş üzərində yetişir. Bu sistem məhsul əldə etməklə yanaşı həyətin yaşayış rahatlığını da artırır. Ənənəvi Azərbaycan həyətində üzüm tağı ailənin toplaşdığı, süfrə qurduğu və istirahət etdiyi məkanlardan birinə çevrilə bilərdi. Bu baxımdan həyətyanı üzümçülük məişət mədəniyyəti ilə də sıx əlaqəlidir. Üzüm yarpağının istifadəsi Üzümçülükdə yalnız meyvə deyil, yarpaq da faydalı məhsul hesab olunur. Üzüm yarpağı Azərbaycan mətbəxində geniş istifadə edilir. Yarpaq dolması bunun ən tanınmış nümunələrindəndir. Bu xüsusiyyət üzüm tənəyinin çoxfunksiyalı bitki olduğunu göstərir. Üzüm bağında əsas məqsəd adətən meyvə məhsulu olsa da, yarpaqlardan da kulinariya məqsədilə istifadə edilə bilər. Beləliklə, üzümçülük kənd təsərrüfatı ilə milli mətbəx arasında da maraqlı əlaqə yaradır. Üzümdən hazırlanan məhsullar Üzümün istifadə sahəsi yalnız təzə meyvə ilə məhdudlaşmır. Üzümdən şirə, kişmiş, bəhməz, sirkə və digər məhsullar hazırlamaq mümkündür. Qurutma üzümün uzun müddət saxlanması üçün qədim üsullardan biridir. Üzüm şirəsi isə meyvənin təbii dadını fərqli formada istifadə etməyə imkan verir. Üzümün hansı məhsul üçün daha uyğun olması onun sortundan və keyfiyyət xüsusiyyətlərindən asılıdır. Bu müxtəliflik üzümçülüyün iqtisadi əhəmiyyətini artıran amillərdən biridir. Üzümçü kimdir? Üzümçü üzüm tənəklərinin yetişdirilməsi və bağın idarə olunması ilə məşğul olan şəxsdir. Bu peşə sadəcə fiziki əmək tələb etmir. Üzümçü bitkinin inkişaf mərhələlərini, budama və qulluq prinsiplərini, sortların xüsusiyyətlərini və yerli iqlimi yaxşı bilməlidir. Təcrübəli üzümçü tənəyin görünüşünə baxaraq onun inkişafındakı dəyişiklikləri daha tez müəyyən edə bilər. Bu biliklərin böyük hissəsi nəzəri məlumatla yanaşı uzunmüddətli praktik təcrübə nəticəsində formalaşır. Məhz buna görə üzümçülükdə nəsildən-nəslə ötürülən yerli bilik və bacarıqlar da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Üzümçülük və mədəni irs Üzümçülük yalnız iqtisadi fəaliyyət deyil. Üzüm yetişdirmə ilə bağlı biliklər, məhsul yığımı adətləri, bağçılıq alətləri və yerli üzüm sortları müəyyən bölgənin mədəni yaddaşının bir hissəsinə çevrilə bilər. Köhnə fotoşəkillərdə üzüm bağları və üzüm tağlarının görünməsi keçmiş yaşayış mühiti haqqında məlumat verir. Etnoqrafik materiallarda isə üzümün yığılması, saxlanması və emalı üçün istifadə olunan müxtəlif qab və alətlərə rast gəlmək mümkündür. Bu materiallar üzümçülüyün insanların gündəlik həyatında necə yer tutduğunu göstərir. Üzüm Yığımı Festivalı kimi müasir tədbirlər də bu ənənələrin yaşadılması və yeni nəsillərə təqdim olunması baxımından əhəmiyyətlidir. Üzümçülük – torpaqdan süfrəyə uzanan ənənə Üzümçülük bir üzüm salxımının yetişməsindən daha geniş anlayışdır. Hər məhsulun arxasında torpağın seçilməsi, tingin əkilməsi, tənəyin formalaşdırılması, budama, qulluq və vaxtında məhsul yığımı dayanır. Üzümçü bütün bu mərhələləri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə idarə etməlidir. Bu sahənin maraqlı tərəfi isə kənd təsərrüfatı ilə mədəniyyətin bir arada olmasıdır. Üzüm bağı iqtisadi məhsul verir, üzüm tağı ənənəvi həyəti kölgələndirir, üzüm yarpağı milli mətbəxdə istifadə olunur, üzüm yığımı isə festival və məhsul bayramlarının mövzusuna çevrilir. Şərabçılıq, aqroturizm və kənd turizmi də üzümçülüyün ətrafında formalaşan müasir fəaliyyət istiqamətləri sırasındadır. Məhz buna görə üzümçülük sadəcə üzüm yetişdirilməsi deyil. O, torpaq, insan əməyi, təcrübə, yerli sortlar, məhsul və mədəni irsi birləşdirən qədim və çoxşaxəli təsərrüfat sahəsidir.