#vaira vike freiberga
Vaira Vike Freiberga
Vaira Vike-Freiberga (latışca Vaira Vīķe-Freiberga) latviyalı siyasətçi, alim və psixoloq, 1999–2007-ci illərdə Latviya Respublikasının Prezidenti olmuş dövlət xadimidir. O, Latviyanın ilk qadın prezidenti olub və iki müddət ardıcıl olaraq ölkəyə rəhbərlik edib. Prezidentliyi dövründə Latviyanın Avropa İttifaqına və NATO-ya inteqrasiyasını fəal şəkildə dəstəkləyib. Latviya 2004-cü ildə həm NATO-ya, həm də Avropa İttifaqına üzv olub.
Vike-Freiberga prezidentlikdən sonra da beynəlxalq siyasətdə fəaliyyətini davam etdirib. O, BMT islahatları üzrə xüsusi elçi, Club de Madrid-in prezidenti və müxtəlif beynəlxalq təşəbbüslərin iştirakçısı olub. Azərbaycanla əlaqələri isə xüsusilə Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzi (NGIC) vasitəsilə diqqət çəkir. 2026-cı ildə o, Mərkəzin həmsədri kimi fəaliyyət göstərir.
Doğum tarixi və uşaqlığı
Vaira Vike-Freiberga 1 dekabr 1937-ci ildə Latviyanın paytaxtı Riqada anadan olub. Onun uşaqlığı İkinci Dünya müharibəsi və Latviyanın Sovet İttifaqı tərəfindən işğalı ilə əlaqədar mürəkkəb şəraitdə keçib. 1 yanvar 1945-ci ildə ailəsi Latviyanı tərk edib və qaçqın kimi Almaniyaya gedib.
O, məktəb təhsilinə Almaniyadakı latış qaçqın düşərgələrində başlayıb. Ailə sonradan Fransanın idarə etdiyi Mərakeşə köçüb və Vaira təhsilini burada davam etdirib. 1954-cü ildə isə ailəsi Kanadanın Toronto şəhərinə köçüb.
Beləliklə, gələcək Latviya prezidenti həyatının ilk illərindən müxtəlif ölkələrdə yaşayıb və fərqli dil və mədəniyyət mühitləri ilə tanış olub.
Kanadada təhsili
Kanadaya gəldikdən sonra Vike-Freiberga əvvəlcə bir il bankda işləyib, daha sonra Toronto Universitetinə daxil olub. Burada psixologiya üzrə 1958-ci ildə bakalavr, 1960-cı ildə isə magistr dərəcəsi alıb.
Tələbə olduğu illərdə müəllim köməkçisi və ispan dili tərcüməçisi kimi də çalışıb. 1960–1961-ci illərdə Toronto Psixiatriya Xəstəxanasında klinik psixoloq kimi fəaliyyət göstərib.
Daha sonra Monrealdakı McGill Universitetində təhsilini davam etdirərək 1965-ci ildə eksperimental psixologiya üzrə PhD dərəcəsi alıb.
Alim və psixologiya professoru kimi fəaliyyəti
Vaira Vike-Freiberga siyasətə gəlməzdən əvvəl uzun akademik karyeraya malik idi. 1965–1998-ci illərdə Kanadanın Monreal Universitetində psixologiya professoru kimi çalışıb. Burada psixofarmakologiya, psixolinqvistika, elmi nəzəriyyə və eksperimental metod kimi mövzulardan dərs deyib.
Onun psixologiya üzrə tədqiqatlarının əsas istiqamətlərinə yaddaş, dil və idrak prosesləri daxil idi. Bununla yanaşı, Vike-Freiberga Latviya folklorunu, xüsusilə ənənəvi latış xalq mahnıları olan dainaları elmi baxımdan araşdırıb.
Həyat yoldaşı, informatika professoru İmants Freibergs ilə birlikdə latış xalq mahnılarının kompüterləşdirilmiş mətn bazalarından istifadə edərək onların semiotikası, poetikası və strukturunu tədqiq edib.
Elmi əsərləri
Vike-Freiberga akademik fəaliyyəti dövründə məhsuldar tədqiqatçı olub. Latviya Prezidentinin rəsmi bioqrafiyasına əsasən, onun fəaliyyəti nəticəsində kitablar, təxminən 160 elmi məqalə, monoqrafiya və kitab bölməsi hazırlanıb, həmçinin yüzlərlə elmi məruzə və çıxış təqdim edilib.
Onun tədqiqatları yalnız eksperimental psixologiya ilə məhdudlaşmayıb. Latış milli kimliyi, folkloru və dainalar üzərində araşdırmaları Vike-Freiberganın elmi fəaliyyətinin ayrıca mühüm istiqamətinə çevrilib.
Latviyaya qayıdışı
Vike-Freiberga uzun illər Kanadada yaşadıqdan sonra 1998-ci ildə Latviyaya qayıdıb. Həmin ilin iyununda Monreal Universitetində professor emerita statusu alıb.
19 oktyabr 1998-ci ildə Latviyanın yeni yaradılan Latviya İnstitutunun direktoru vəzifəsinə təyin edilib.
Onun Latviyaya qayıdışından prezident seçilməsinə qədər çox uzun müddət keçməyib.
Latviya Prezidenti seçilməsi
17 iyun 1999-cu ildə Latviya parlamenti — Saeima Vaira Vike-Freiberganı ölkənin prezidenti seçib. Onun prezidentlik səlahiyyətləri 8 iyul 1999-cu ildə başlayıb.
Bununla Vaira Vike-Freiberga Latviya tarixində prezident vəzifəsini tutan ilk qadın olub.
2003-cü ildə o, ikinci müddətə yenidən prezident seçilib. Rəsmi bioqrafiyaya görə, ikinci seçkidə 96 parlament üzvündən 88-i onun namizədliyini dəstəkləyib. Prezident kimi ikinci səlahiyyət müddəti 2007-ci ildə başa çatıb.
Vaira Vike-Freiberga və Latviyanın NATO-ya üzvlüyü
Vike-Freiberganın prezidentliyi dövrünün əsas xarici siyasət məsələlərindən biri Latviyanın NATO-ya inteqrasiyası idi. O, beynəlxalq görüşlərdə Latviyanın NATO üzvlüyünü fəal şəkildə müdafiə edən siyasi liderlərdən biri olub.
Latviya 29 mart 2004-cü ildə NATO-nun tamhüquqlu üzvünə çevrildi. Bu hadisə ölkənin postsovet dövründə təhlükəsizlik və xarici siyasət istiqamətinin müəyyənləşdirilməsində əsas mərhələlərdən biri idi.
Latviya Prezidentinin rəsmi bioqrafiyası Vike-Freiberganın ölkənin NATO və Avropa İttifaqına qəbulunun təmin edilməsində aparıcı rol oynadığını qeyd edir.
Latviyanın Avropa İttifaqına inteqrasiyası
Vike-Freiberganın prezidentliyi dövründə baş verən digər tarixi hadisə Latviyanın Avropa İttifaqına daxil olması idi.
Latviya 1 may 2004-cü ildə Avropa İttifaqının üzvü oldu. Beləliklə, Vike-Freiberganın ikinci prezidentlik müddətinin başlanğıcında ölkənin iki əsas strateji xarici siyasət məqsədi — NATO və Aİ üzvlüyü — reallaşdı.
Onun prezidentliyi bu səbəbdən müasir Latviya tarixində Avropa və transatlantik inteqrasiya dövrü ilə sıx bağlıdır.
BMT-də fəaliyyəti
Vaira Vike-Freiberga beynəlxalq səviyyədə də fəal siyasi fəaliyyət göstərib. 2005-ci ildə o, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının islahat məsələləri üzrə xüsusi elçisi təyin edilib.
2006-cı ildə isə Latviya, Litva və Estoniya onu BMT-nin Baş katibi vəzifəsinə rəsmi namizəd kimi irəli sürüblər. Nəticədə bu vəzifəyə Ban Ki-moon seçilsə də, Vike-Freiberganın namizədliyi onun beynəlxalq siyasi nüfuzunun göstəricilərindən biri idi.
Club de Madrid
Prezidentlikdən sonra Vike-Freiberga keçmiş demokratik dövlət və hökumət başçılarını birləşdirən Club de Madrid təşkilatında fəal iştirak edib.
O, 2014-cü ildə təşkilatın prezidenti seçilib və sonradan ikinci müddət üçün yenidən bu vəzifəyə seçilib.
Club de Madrid çərçivəsində onun fəaliyyətinin əsas mövzuları demokratik idarəetmə, liderlik, insan hüquqları və beynəlxalq əməkdaşlıq olub.
Vaira Vike-Freiberga və Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzi
Vaira Vike-Freiberganın Azərbaycanla əlaqələrinin əsas istiqamətlərindən biri Bakıda yerləşən Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzi ilə bağlıdır. O, Mərkəzin həmsədri kimi fəaliyyət göstərir. NGIC-nin öz rəsmi məlumatında Vike-Freiberga “President of Latvia 1999–2007; Co-Chair, NGIC” kimi təqdim olunur.
Mərkəzin digər həmsədri Dünya Bankının keçmiş vitse-prezidenti İsmayıl Serageldindir. Vike-Freiberga NGIC çərçivəsində keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə, o cümlədən Qlobal Bakı Forumlarında iştirak edir.
2026-cı ilə aid Azərbaycan Prezidentinin rəsmi materialında da onun statusu NGIC həmsədri və 1999–2007-ci illərdə Latviya Prezidenti kimi göstərilir.
Qlobal Bakı Forumu
Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin əsas beynəlxalq tədbirlərindən biri Qlobal Bakı Forumudur. Forum müxtəlif ölkələrin keçmiş və fəaliyyətdə olan dövlət və hökumət başçılarını, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələrini və ekspertləri bir araya gətirir.
Vaira Vike-Freiberga Mərkəzin həmsədri kimi bu platformanın fəaliyyətində iştirak edir. 2026-cı ilə aid rəsmi yazışmada Mərkəzin üzvləri XIII Qlobal Bakı Forumunun 2026-cı ilin martında keçirilməsini qeyd ediblər. Məktubun ilk imzaçılarından biri məhz Vike-Freiberga olub.
Bu fəaliyyət onun Azərbaycanla uzunmüddətli ictimai və beynəlxalq əlaqələrinin əsas hissəsini təşkil edir.
Latış milli kimliyi və folklor araşdırmaları
Vike-Freiberganın fəaliyyətində siyasətlə yanaşı Latviya milli kimliyi xüsusi yer tutur. O, hələ Kanadada yaşadığı dövrdən latış diasporunun ictimai həyatında fəal iştirak edib.
1957-ci ildən etibarən latış gəncləri ilə bağlı fəaliyyətlərdə, folklor və milli kimlik məsələlərində iştirak etdiyi rəsmi bioqrafiyasında qeyd olunur.
Dainalar üzrə araşdırmaları da bu marağın elmi davamı olub. Latış xalq mahnıları vasitəsilə dil, mədəniyyət, simvolika və kollektiv yaddaş məsələlərini araşdırıb.
Vaira Vike-Freiberga hansı dilləri bilir?
Vike-Freiberga çoxdilli siyasi və akademik fəaliyyəti ilə seçilir. Latviya Prezidentinin rəsmi bioqrafiyasına görə, o, latış, ingilis, fransız, alman və ispan dillərini sərbəst bilir.
Onun uşaqlıq və gənclik illərinin Almaniya, Mərakeş və Kanadada keçməsi, sonradan isə Monrealda fransızdilli universitetdə uzun müddət professor işləməsi çoxdilli mühitdə formalaşmasına şərait yaradıb.
Mükafatları və beynəlxalq tanınması
Vike-Freiberga siyasi və akademik fəaliyyətinə görə çoxsaylı beynəlxalq mükafat və dövlət təltifləri alıb. Latviya Prezidentinin rəsmi bioqrafiyasında onun müxtəlif ölkələrin yüksək dövlət ordenləri və fəxri doktorluq dərəcələri ilə təltif edildiyi bildirilir.
2005-ci ildə siyasi düşüncə sahəsində Hannah Arendt Prize mükafatına layiq görülməsi onun beynəlxalq səviyyədə aldığı diqqətçəkən mükafatlardan biridir.
Vaira Vike-Freiberganın tarixi rolu
Vaira Vike-Freiberganın siyasi fəaliyyəti Latviyanın postsovet dövründə Qərb siyasi və təhlükəsizlik institutlarına inteqrasiyası ilə sıx bağlıdır. 1999–2007-ci illərdə prezident kimi fəaliyyət göstərməsi ölkənin NATO və Avropa İttifaqına üzvlüyünün baş verdiyi dövrə təsadüf edib.
Onun bioqrafiyasını fərqləndirən digər cəhət akademik fəaliyyətdən birbaşa yüksək dövlət idarəçiliyinə keçməsidir. Eksperimental psixologiya professoru və folklor tədqiqatçısı kimi onilliklər davam edən elmi karyerasından sonra Latviyaya qayıdaraq qısa müddətdə ölkə prezidenti seçilib.
Prezidentlikdən sonra isə beynəlxalq fəaliyyətdən uzaqlaşmayıb. BMT, Club de Madrid və Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzi kimi platformalardakı fəaliyyəti onun siyasi və ictimai karyerasının davamını təşkil edir. 2026-cı ildə Vaira Vike-Freiberga Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin həmsədri kimi fəaliyyətini davam etdirir.
