Val

Val musiqi və səsyazma tarixində səsin yazıldığı, saxlanıldığı və xüsusi qurğular vasitəsilə səsləndirildiyi fiziki daşıyıcıdır. Azərbaycan dilində “qrammofon valı”, “musiqi valı” və sadəcə “val” ifadələri uzun müddət plastinka mənasında işlədilib. Belə vallar Azərbaycan musiqisinin, xüsusilə muğam, xalq və estrada ifalarının səs irsinin qorunmasında mühüm rol oynayıb.

Val nədir?

Musiqi kontekstində val üzərində səs yazısı olan qramplastinkanı ifadə edir. Səs valın səthində yerləşən spiral cığırda fiziki formada saxlanılır və qrammofon, patefon və ya daha müasir plastinka oxuducular vasitəsilə səsləndirilir.

Val fırlandıqda cihazın iynəsi onun səthindəki cığır boyunca hərəkət edir. Cığırdakı dəyişikliklər iynədə titrəyiş yaradır və bu titrəyiş səsə çevrilir.

Məhz buna görə köhnə mənbələrdə “səsi vala yazmaq”, “qrammofon valı” və “musiqi valları” kimi ifadələrə rast gəlinir.

Val, plastinka və qramplastinka

Musiqi haqqında danışarkən “val”, “plastinka” və “qramplastinka” sözləri çox vaxt eyni və ya yaxın mənada istifadə olunur.

“Qramplastinka” səs yazılmış disk formalı daşıyıcının daha dəqiq adlarından biridir. “Plastinka” onun gündəlik danışıqda geniş yayılmış formasıdır. “Val” isə Azərbaycan musiqi tarixindən, muzey eksponatlarından və köhnə səsyazmalardan danışarkən tez-tez işlədilən termindir.

Məsələn, muzey və arxiv materiallarında “qrammofon valları” ifadəsinə geniş rast gəlinir.

Val və vinil eyni anlayışdırmı?

Val və vinil sözləri də bəzən bir-birinin əvəzinə işlədilir, lakin texniki baxımdan tam eyni anlayış deyil.

Val səs daşıyıcısını ifadə edə bilər. Vinil isə əsasən daha sonrakı dövrdə plastinkaların hazırlanmasında geniş istifadə edilən materialla bağlı termindir.

Erkən qrammofon vallarının əhəmiyyətli hissəsi vinildən deyil, şellak əsaslı materiallardan hazırlanırdı. Buna görə XX əsrin əvvəllərinə aid bütün qrammofon vallarını “vinil val” adlandırmaq düzgün deyil.

Qrammofon valları

Qrammofon valları səs yazısının geniş auditoriyaya çatdırılmasında mühüm mərhələ yaradıb. Canlı ifanı müəyyən fiziki daşıyıcıya yazmaq və sonradan dəfələrlə səsləndirmək imkanı musiqinin yayılma formasını dəyişdirib.

Qrammofon valı cihazın üzərində müəyyən sürətlə fırlanır, iynə isə səthdəki səs cığırını izləyirdi. Erkən sistemlərdə səs mexaniki şəkildə gücləndirilərək dinləyiciyə çatdırılırdı.

Sonrakı texnoloji inkişaf elektriklə işləyən plastinka oxuducularının meydana çıxmasına gətirib çıxardı.

Azərbaycan musiqisinin ilk valları

Qrammofon valları Azərbaycan musiqi tarixinin öyrənilməsi üçün qiymətli səs mənbələrindəndir. XX əsrin əvvəllərində bir sıra məşhur Azərbaycan xanəndə və musiqiçilərinin ifaları qrammofon vallarına yazılıb.

Cabbar Qaryağdıoğlu, Keçəçioğlu Məhəmməd, Məşədi Məhəmməd Fərzəliyev, İslam Abdullayev, Məcid Behbudov, Seyid Şuşinski və digər sənətkarların səsləri belə yazılar vasitəsilə qorunub.

Həmin səsyazılarında xanəndələri tar və kamança ifaçıları müşayiət edirdi. Bu materiallar bu gün yalnız musiqi nümunəsi deyil, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ifaçılıq məktəbinin xüsusiyyətlərini araşdırmağa imkan verən tarixi mənbələrdir.

Muğam və qrammofon valları

Val Azərbaycan muğamının səs tarixində xüsusi yer tutur. Muğam əsrlər boyunca əsasən şifahi ənənə və ustad-şagird münasibətləri vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülüb.

Səsyazma texnologiyasının inkişafı isə konkret xanəndənin ifasını olduğu şəkildə qeydə almağa imkan yaradıb.

XX əsrin əvvəllərinə aid qrammofon vallarında “Rast”, “Şur”, “Bayatı-Şiraz”, “Mahur” və digər muğam və muğam şöbələrinin, zərbi muğamların, təsniflərin və xalq mahnılarının tarixi ifaları qorunub.

Bu səsyazıları müxtəlif dövrlərin xanəndəlik üslublarının müqayisəli şəkildə öyrənilməsi üçün də əhəmiyyətlidir.

Azərbaycan qrammofon vallarının istehsalı

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan musiqiçilərinin səsyazıları müxtəlif xarici və regional səsyazma şirkətləri tərəfindən qrammofon vallarında buraxılırdı.

Riqa, Paris, Varşava, Kiyev, Tbilisi və Bakı ilə əlaqəli səsyazma şirkətlərinin istehsal etdiyi vallarda Azərbaycan xanəndə və instrumental ifaçılarının muğamları, xalq mahnıları və digər musiqi nümunələri qeydə alınıb.

Beləliklə, qrammofon valı Azərbaycan musiqisinin yalnız ölkə daxilində deyil, daha geniş coğrafiyada yayılmasına imkan verən ilk kütləvi səs daşıyıcılarından birinə çevrilib.

Musiqi valları muzey eksponatı kimi

Köhnə musiqi valları bu gün Azərbaycan muzey və arxivlərində qiymətli eksponatlar sırasında qorunur.

Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyinin fondlarında müxtəlif dövrlərə aid qrammofon valları saxlanılır. Musiqi xadimlərinin ev-muzeylərində də belə nümunələrə rast gəlmək mümkündür.

Məsələn, Vaqif Mustafazadənin ev-muzeyində bəstəkarın həyat və yaradıcılığını əks etdirən sənədlər, fotoşəkillər və şəxsi əşyalarla yanaşı qrammofon valları da nümayiş etdirilir.

Bu baxımdan val həm səs daşıyıcısı, həm də musiqi tarixini əks etdirən maddi mədəniyyət nümunəsidir.

Dövlət Səs Yazıları Arxivində vallar

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Səs Yazıları Arxivində tarixi səs yazıları və qrammofon valları qorunur.

Arxivin fondlarına XX əsrin əvvəllərində müxtəlif səsyazma şirkətləri tərəfindən hazırlanmış Azərbaycan musiqisi nümunələri də daxildir. Belə tarixi materiallarda məşhur xanəndələrin, tarzənlərin və digər ifaçıların səsləri qorunub saxlanılıb.

Bu səsyazılarının arxivləşdirilməsi keçmişdə yaşamış sənətkarların ifalarını sonrakı nəsillərə çatdırmaq və musiqişünaslıq tədqiqatlarında istifadə etmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Val necə səsləndirilir?

Qrammofon valını səsləndirmək üçün onun növünə və texniki xüsusiyyətlərinə uyğun cihaz tələb olunur.

Tarixi valların fırlanma sürəti müasir vinil plastinkalardan fərqlənə bilər. 78 RPM sürətli qrammofon valları köhnə səsyazmalar arasında geniş yayılıb.

Sonrakı dövrdə 33⅓ və 45 RPM formatları musiqi sənayesində geniş istifadə olunmağa başlayıb.

Köhnə valın uyğun olmayan iynə və ya avadanlıqla səsləndirilməsi onun cığırlarına zərər verə biləcəyi üçün tarixi nümunələrin qorunmasında peşəkar yanaşma vacibdir.

Köhnə valların kolleksiya dəyəri

Qrammofon və musiqi valları kolleksiyaçılar üçün də maraq doğurur. Valın dəyəri yalnız onun yaşından asılı deyil.

İfaçı, səsyazmanın tarixi, istehsalçı şirkət, kataloq nömrəsi, tiraj, buraxılışın nadirliyi, etiket və üz qabığının vəziyyəti qiymətləndirməyə təsir edə bilər.

Azərbaycanın tanınmış xanəndə və musiqiçilərinin erkən səsyazmalarının yer aldığı orijinal qrammofon valları musiqi irsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər.

Val musiqi irsinin daşıyıcısı kimi

Müasir dövrdə musiqi əsasən rəqəmsal platformalar vasitəsilə dinlənilsə də, tarixi vallar öz əhəmiyyətini itirməyib.

Onların üzərində qorunan səslər müəyyən dövrün ifa tərzini, musiqi repertuarını və səsyazma texnologiyasını öyrənməyə imkan verir.

Azərbaycan musiqisi baxımından qrammofon valları xüsusilə qiymətlidir. Onlar XX əsrin əvvəllərində yaşamış xanəndə və musiqiçilərin ifalarını bu günə çatdıran maddi və səsli tarixi mənbələrdir.