Vinil

Vinil gündəlik dildə bir neçə fərqli məna daşıyan termindir. Kimya və materialşünaslıqda bu anlayış vinil qrupu və onun əsasında yaranan birləşmələrlə əlaqəlidir. Məişətdə isə “vinil” sözü daha çox polivinilxlorid (PVC) materialları və vinil plastinkaları ifadə etmək üçün işlədilir. Musiqi sahəsində vinil analoq səs yazılarının saxlandığı qramplastinkaların ən məşhur materiallarından biri kimi tanınır.

Vinil nədir?

“Vinil” sözü konkret olaraq yalnız bir materialın adı deyil. Kimyada vinil qrupu müəyyən molekulyar quruluşu ifadə edir və müxtəlif polimerlərin hazırlanmasında iştirak edən birləşmələrin adlarında istifadə olunur.

Gündəlik danışıqda isə vinil çox vaxt PVC ilə eyniləşdirilir. Döşəmə örtükləri, divar örtükləri, reklam materialları, borular, kabel izolyasiyası və müxtəlif məişət məhsullarında PVC əsaslı materiallardan geniş istifadə edilir.

Musiqidə “vinil” dedikdə isə adətən vinil plastinka nəzərdə tutulur.

Vinil plastinka nədir?

Vinil plastinka səsin fiziki cığırlar vasitəsilə analoq formada saxlandığı diskdir. Müasir vinil plastinkaların hazırlanmasında əsasən polivinilxlorid əsaslı materialdan istifadə olunur.

Plastinkanın səthində kənardan mərkəzə doğru uzanan spiral cığır yerləşir. Səs məlumatı həmin cığırın çox kiçik fiziki dəyişikliklərində saxlanılır.

Plastinka oxuducunun üzərində fırlandıqda iynə cığır boyunca hərəkət edir. Yaranan mexaniki titrəyişlər kartric vasitəsilə elektrik siqnalına çevrilir, gücləndirilir və dinamiklər vasitəsilə səs kimi təqdim olunur.

Vinil və plastinka eyni şeydirmi?

Gündəlik danışıqda “vinil” və “plastinka” sözləri çox vaxt eyni mənada işlədilir. Texniki və tarixi baxımdan isə onlar tam eyni anlayış deyil.

Plastinka səs daşıyıcısının özünü ifadə edir, vinil isə onun hazırlanmasında istifadə edilən materialla əlaqəli termindir.

Üstəlik, bütün qramplastinkalar vinildən hazırlanmayıb. XX əsrin ilk yarısında geniş yayılan bir çox 78 RPM plastinka şellak əsaslı materiallardan hazırlanırdı. Buna görə köhnə qrammofon vallarının hamısını vinil adlandırmaq düzgün deyil.

Vinil plastinkanın tarixi

Disk formasında səs yazısının inkişafı XIX əsrin sonlarında qrammofon texnologiyasının meydana çıxması ilə sürətləndi. Erkən plastinkalarda müxtəlif materiallardan, sonralar isə əsasən şellak qarışıqlarından istifadə edilirdi.

Vinil əsaslı plastinkaların geniş yayılması XX əsrin ortalarında baş verdi. 1948-ci ildə Columbia Records 33⅓ RPM sürətli uzunmüddətli LP formatını kommersiya bazarına təqdim etdi.

Bir il sonra RCA Victor 45 RPM formatını təqdim etdi. Bu format xüsusilə sinqlların yayımlanmasında geniş istifadə olunmağa başladı.

Bu dəyişikliklər vinilin musiqi sənayesinin əsas fiziki formatlarından birinə çevrilməsinə şərait yaratdı.

33, 45 və 78 RPM nədir?

RPM plastinkanın bir dəqiqə ərzində neçə dəfə fırlandığını göstərir.

33⅓ RPM əsasən LP albomlarla əlaqələndirilir. Bu format bir tərəfdə daha uzun müddətli səs yazısının yerləşdirilməsinə imkan verir.

45 RPM xüsusilə 7 düymlük sinqllarda geniş istifadə olunur. Bununla yanaşı, 12 düymlük 45 RPM buraxılışları da mövcuddur.

78 RPM isə əsasən vinildən əvvəlki dövrün qramplastinkaları ilə əlaqəlidir. Köhnə 78-lərin böyük hissəsi şellak əsaslı olduğundan onların saxlanılması və oxudulması zamanı fərqli yanaşma tələb oluna bilər.

LP vinil

LP “Long Play” ifadəsinin qısaltmasıdır və uzunmüddətli musiqi yazısı formatını bildirir.

Ən geniş yayılmış LP plastinkalar 12 düym diametrə malikdir və 33⅓ RPM sürətlə oxudulur. Tam musiqi albomlarının vinildə buraxılmasında bu format geniş istifadə olunur.

LP-nin hər iki tərəfində musiqi yerləşdirilə bilər. Mahnılar adətən “Side A” və “Side B” kimi iki tərəfə bölünür.

Vinil sinql və EP

Vinil buraxılışların hamısı albom deyil. Musiqi sənayesində sinql və EP formatları da geniş yayılıb.

Sinql əsasən bir mahnının ön plana çıxarıldığı buraxılışdır. Klassik 7 düymlük sinqlların əhəmiyyətli hissəsi 45 RPM sürətlə hazırlanıb.

EP – “Extended Play” isə adətən sinqldan daha çox, tam albomdan isə daha az musiqi materialını özündə birləşdirən buraxılışdır.

LP, EP və sinql anlayışları bu gün rəqəmsal musiqi platformalarında da istifadə olunsa da, onların tarixi fiziki musiqi formatları ilə sıx bağlıdır.

Vinil və analoq səs

Vinil plastinka analoq səs daşıyıcısıdır. Rəqəmsal audio fayllarında səs məlumatı rəqəmsal göstəricilər vasitəsilə kodlaşdırıldığı halda, plastinkada səs fiziki cığırın formasında təmsil olunur.

Bu fərq vinil və rəqəmsal musiqinin hazırlanması, saxlanılması və səsləndirilməsi proseslərinin fərqli olmasına səbəb olur.

Vinilin səslənməsinə plastinkanın vəziyyəti, mastering, presləmə keyfiyyəti, iynə, kartric, fono gücləndirici və audio sistem kimi çoxsaylı amillər təsir edir. Buna görə vinilin avtomatik olaraq bütün rəqəmsal formatlardan “daha keyfiyyətli” səsləndiyini söyləmək düzgün deyil.

Vinil oxuducu

Vinil plastinkaların səsləndirilməsi üçün turntable və ya plastinka oxuducudan istifadə edilir.

Sistem adətən fırlanan disk, tonarm, iynə və kartricdən ibarətdir. İynə plastinkanın cığırını izləyir, kartric isə mexaniki hərəkəti elektrik siqnalına çevirir.

Audio sistemin quruluşundan asılı olaraq fono gücləndiriciyə də ehtiyac yarana bilər. Bəzi müasir plastinka oxuducularında bu komponent daxili şəkildə quraşdırılır.

Vinil kolleksiyaçılığı

Vinil plastinkalar musiqi daşıyıcısı olmaqla yanaşı, kolleksiya predmetidir. Köhnə və nadir buraxılışların dəyəri onların yaşı ilə deyil, bir sıra xüsusiyyətlərin kombinasiyası ilə müəyyənləşir.

İlk nəşr, məhdud tiraj, xüsusi presləmə, ifaçının populyarlığı, plastinkanın və üz qabığının vəziyyəti, kataloq nömrəsi və istehsal ölkəsi kolleksiya dəyərinə təsir edə bilər.

Eyni albomun ilk nəşri ilə illər sonra hazırlanmış yenidən buraxılışı arasında ciddi qiymət fərqi ola bilər.

Vinilə necə qulluq etmək olar?

Vinilin səthi toz, yağ və fiziki zədələrə qarşı həssasdır. Plastinkanı cığırların olduğu səthdən tutmaq əvəzinə kənarlarından və mərkəzi etiket hissəsindən tutmaq daha məqsədəuyğundur.

Plastinkalar uyğun daxili və xarici üzlüklərdə, əsasən şaquli vəziyyətdə saxlanılır. Güclü istilik və birbaşa günəş işığı vinilin deformasiyasına səbəb ola bilər.

İynənin vəziyyəti də vacibdir. Çirklənmiş və ya aşınmış iynə səslənməyə mənfi təsir göstərə və plastinkanın cığırlarına zərər verə bilər.

PVC və vinil materiallar

Vinil anlayışı musiqidən kənarda da geniş istifadə olunur. Ən tanınmış vinil əsaslı polimerlərdən biri polivinilxloriddir – PVC.

PVC sərt və ya müxtəlif əlavələr vasitəsilə daha elastik formada istehsal edilə bilər. Bu xüsusiyyət onun tikinti, elektrik, qablaşdırma, reklam və məişət məhsullarında istifadəsinə imkan verir.

PVC əsaslı məhsullara borular, pəncərə profilləri, kabel örtükləri, döşəmə materialları və müxtəlif dekorativ örtüklər daxil ola bilər.

Vinil döşəmə

Vinil döşəmə PVC əsaslı döşəmə örtüklərinin geniş yayılmış növlərindən biridir. Müxtəlif dizayn, qalınlıq və konstruksiyalarda istehsal edilir.

Bəzi vinil döşəmələr rulon, digərləri plitə və ya taxta formasında təqdim olunur. Müasir məhsullar ağac, daş və digər materialların görünüşünü imitasiya edə bilər.

Suya davamlılıq, təmizlənmənin nisbətən rahat olması və geniş dizayn seçimi vinil döşəmələrin yaşayış və kommersiya məkanlarında istifadəsinin əsas səbəblərindəndir.

Vinilin müasir musiqidə yeri

Kompakt disk, MP3 və striminq xidmətlərinin inkişafı musiqinin istehlak formasını ciddi şəkildə dəyişsə də, vinil tamamilə yox olmayıb.

Yeni albomların bir hissəsi rəqəmsal platformalarla yanaşı vinil formatında da buraxılır. Klassik albomların remaster və yenidən nəşrləri də vinil bazarında geniş yer tutur.

Böyük üz qabığı, fiziki kolleksiya yaratmaq imkanı, analoq səsləndirmə prosesi və musiqinin albom formatında təqdimatı vinilin müasir dövrdə maraq doğurmasının əsas xüsusiyyətlərindəndir.

Beləliklə, “vinil” həm kimya və materialşünaslıq termini, həm müxtəlif PVC əsaslı məhsullarla əlaqəli anlayış, həm də analoq musiqi mədəniyyətinin tanınmış simvollarından biri kimi istifadə olunur.