Vitse prezident

Vitse-prezident müəyyən dövlət qurumunda, şirkətdə, təşkilatda və ya digər idarəetmə strukturunda rəhbərlik səviyyəsində çalışan yüksək vəzifəli şəxsdir. Bu vəzifənin konkret səlahiyyətləri təşkilatın strukturundan asılı olaraq ciddi şəkildə fərqlənə bilər. Bir şirkətdə vitse-prezident müəyyən biznes istiqamətinə rəhbərlik edə, başqa bir təşkilatda isə prezidentin və ya baş rəhbərin müavini kimi fəaliyyət göstərə bilər. Dövlət idarəçiliyində isə “vitse-prezident” anlayışı ayrıca konstitusion status daşıya bilər.

Bu səbəbdən vitse-prezident sözünü yalnız “prezidentin müavini” kimi izah etmək tam dəqiq deyil. Vəzifənin məzmununu anlamaq üçün onun hansı təşkilatda və hansı idarəetmə sistemi daxilində mövcud olduğuna baxmaq lazımdır.

Vitse-prezident vəzifəsinin əsas mahiyyəti

“Vitse-prezident” termini beynəlxalq idarəetmə praktikasında geniş istifadə olunur. Adətən bu vəzifə təşkilatın yüksək rəhbərliyinə daxildir. Vitse-prezident prezidentə, baş icraçı direktora, idarə heyətinə və ya başqa ali rəhbərə hesabat verə bilər.

Korporativ strukturlarda bir neçə vitse-prezidentin olması normal haldır. Məsələn, ayrıca maliyyə, insan resursları, kommersiya fəaliyyəti, əməliyyatlar, texnologiya, hüquq, təhlükəsizlik və ya digər istiqamətlər üzrə vitse-prezidentlər fəaliyyət göstərə bilər.

Belə hallarda hər bir vitse-prezident ümumilikdə bütün şirkətin deyil, ona həvalə edilmiş konkret funksional sahənin idarə edilməsinə cavabdeh olur.

Vitse-prezidentin işinə adətən strateji qərarların icrası, tabeliyində olan struktur bölmələrinin koordinasiyası, nəticələrin rəhbərliyə təqdim edilməsi və öz fəaliyyət sahəsi üzrə idarəetmə qərarlarının qəbul edilməsi daxildir.

Şirkətdə vitse-prezident nə iş görür?

Şirkətlərdə vitse-prezident yüksək səviyyəli idarəçi hesab olunur. Lakin onun dəqiq funksiyaları şirkətin daxili strukturuna əsasən müəyyən edilir.

Məsələn, maliyyə üzrə vitse-prezident büdcə, maliyyə planlaşdırılması, investisiyalar və maliyyə riskləri ilə bağlı məsələlərə nəzarət edə bilər. İnsan resursları üzrə vitse-prezident kadr siyasəti, işə qəbul, əməkdaşların inkişafı və təşkilati strukturla məşğul ola bilər. Əməliyyatlar üzrə vitse-prezident isə istehsalın, xidmətlərin və gündəlik əməliyyat proseslərinin idarə olunmasına cavabdeh ola bilər.

Bu baxımdan “vitse-prezident” vəzifəsinin adı şəxsin konkret hansı sahəyə rəhbərlik etdiyini həmişə göstərmir. Buna görə tam vəzifə adı daha informativ olur. Məsələn, “kommersiya üzrə vitse-prezident” və “əməliyyatlar üzrə vitse-prezident” eyni idarəetmə səviyyəsində ola bilsələr də, onların funksiyaları fərqlidir.

Vitse-prezident adətən uzunmüddətli məqsədlərin həyata keçirilməsi ilə gündəlik idarəetmə arasında əlaqə yaradır. Rəhbərlik tərəfindən müəyyən olunmuş strategiyanın onun məsuliyyət sahəsində real layihələrə və konkret nəticələrə çevrilməsini təmin edir.

Vitse-prezident və prezident arasında fərq

Prezident və vitse-prezident vəzifələri eyni deyil. Təşkilati modeldən asılı olaraq prezident bütün strukturun rəhbəri olduğu halda, vitse-prezident ona tabe olan yüksək səviyyəli rəhbər ola bilər.

Şirkətlərdə prezident ümumi fəaliyyətə rəhbərlik edə, vitse-prezidentlər isə ayrı-ayrı istiqamətlərə cavabdeh ola bilərlər. Bununla belə, bütün şirkətlərdə eyni struktur mövcud deyil. Bəzi şirkətlərdə prezident vəzifəsi ümumiyyətlə olmur və ali icraçı rəhbər CEO adlandırılır.

Həmçinin bəzi böyük şirkətlərdə “Senior Vice President”, “Executive Vice President” və “First Vice President” kimi müxtəlif pillələr mövcuddur. Bu titulların təşkilatdakı real çəkisi və səlahiyyətləri yalnız həmin qurumun daxili idarəetmə modelinə əsasən müəyyən edilir.

Ona görə bir şəxsin “vitse-prezident” olması avtomatik olaraq bütün digər rəhbərlərdən sonra ikinci şəxs olduğu anlamına gəlmir.

Birinci vitse-prezident nə deməkdir?

“Birinci vitse-prezident” adətən vitse-prezidentlər arasında daha yüksək statusa malik vəzifəni ifadə edir. Lakin bu anlayışın da hüquqi və təşkilati məzmunu konkret qurumdan asılıdır.

Məsələn, Azərbaycan Respublikasında Birinci vitse-prezident dövlət səviyyəsində Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş ayrıca vəzifədir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 103¹-ci maddəsinə əsasən, həm Birinci vitse-prezident, həm də digər vitse-prezidentlər Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilirlər.

Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti vəzifəsi 2016-cı ildə keçirilən referendum nəticəsində Konstitusiyaya edilmiş dəyişikliklər əsasında yaradılıb. 21 fevral 2017-ci ildə Mehriban Əliyeva Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti təyin edilib.

Azərbaycanda vitse-prezident necə təyin olunur?

Azərbaycan Respublikasında dövlət səviyyəsində vitse-prezidentlərin statusu Konstitusiyanın 103¹-ci maddəsi ilə müəyyən olunur.

Həmin maddəyə əsasən, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti və vitse-prezidentləri Prezident tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilir. Yəni bu vəzifə ümumxalq səsverməsi və ya parlament seçkisi vasitəsilə tutulmur.

Konstitusiyada vitse-prezident vəzifəsinə təyin ediləcək şəxs üçün də müəyyən tələblər göstərilib. Bu vəzifəyə seçkilərdə iştirak etmək hüququ olan, ali təhsilə malik, başqa dövlətlər qarşısında öhdəliyi olmayan Azərbaycan Respublikası vətəndaşı təyin edilə bilər.

Bu qaydaları şirkətlərdə və digər təşkilatlarda işləyən vitse-prezidentlərə şamil etmək olmaz. Dövlətin vitse-prezidenti ilə şirkətin vitse-prezidenti hüquqi baxımdan fərqli statuslara malikdir.

Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin xüsusi statusu

Azərbaycan Konstitusiyası Prezidentin öz səlahiyyətlərini daimi icra edə bilmədiyi hallarda dövlət başçısının səlahiyyətlərinin həyata keçirilməsi məsələsini də tənzimləyir.

Konstitusiya dəyişikliklərindən sonra bu mexanizmdə Birinci vitse-prezident xüsusi yer tutur. Buna görə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti sadəcə inzibati rəhbər və ya Prezident Administrasiyasının əməkdaşı deyil, Konstitusiyada ayrıca nəzərdə tutulmuş yüksək dövlət vəzifəsidir.

Bu xüsusiyyət dövlət səviyyəsindəki vitse-prezident vəzifəsini korporativ vitse-prezident anlayışından fərqləndirən əsas məqamlardan biridir.

SOCAR-da vitse-prezident vəzifəsi

Azərbaycanda “vitse-prezident” termini iri dövlət şirkətlərinin idarəetmə strukturunda da istifadə olunur. Buna ən tanınmış nümunələrdən biri Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətidir – SOCAR.

SOCAR-da müxtəlif fəaliyyət istiqamətləri üzrə vitse-prezidentlər mövcuddur. Onlar şirkətin konkret funksional istiqamətlərinə rəhbərlik edə bilərlər.

Məsələn, 28 iyul 2023-cü ildə Prezidentin sərəncamları ilə Əfqan İsayev, Babək Hüseynov, Anar Məmmədov, Arzu Cavadova və digər şəxslər SOCAR-ın vitse-prezidenti vəzifəsinə təyin olunublar.

Bu halda söhbət Azərbaycan Respublikasının konstitusion vitse-prezidenti vəzifəsindən deyil, konkret dövlət şirkətində yüksək idarəetmə vəzifəsindən gedir.

Məsələn, Əfqan İsayev SOCAR-da gələcəyin enerjisi, ətraf mühit və dekarbonizasiya istiqamətinə rəhbərlik edən vitse-prezident kimi fəaliyyət göstərir. Deməli, onun vəzifəsinin məzmunu enerji şirkətində konkret fəaliyyət sahəsinin strateji idarə olunması ilə bağlıdır.

Vitse-prezidentin əsas məsuliyyətləri

Vitse-prezidentin səlahiyyətlərini bütün təşkilatlar üçün eyni siyahı ilə müəyyən etmək düzgün olmaz. Buna baxmayaraq, korporativ idarəetmədə bu vəzifəyə aid olan bəzi ümumi funksiyalar mövcuddur.

Vitse-prezident öz sahəsi üzrə strategiyanın hazırlanmasında iştirak edə, rəhbərliyin qərarlarının həyata keçirilməsini təşkil edə, struktur bölmələrinin işini əlaqələndirə və fəaliyyət nəticələrini qiymətləndirə bilər.

O, büdcələrin hazırlanması, iri layihələrin idarə olunması, risklərin qiymətləndirilməsi, əməkdaşların fəaliyyətinin koordinasiyası və rəhbərliyə hesabatların təqdim edilməsində iştirak edə bilər.

Lakin konkret vitse-prezidentin müqavilə imzalamaq, maliyyə qərarı vermək, əməkdaşları işə götürmək və ya şirkəti üçüncü şəxslər qarşısında təmsil etmək səlahiyyətlərinin olub-olmaması təşkilatın nizamnaməsi, daxili qaydaları və verilmiş etibarnamələrlə müəyyən edilir.

Vitse-prezident olmaq üçün hansı biliklər tələb olunur?

Korporativ mühitdə vitse-prezident vəzifəsi adətən yüksək idarəetmə təcrübəsi tələb edir. Şəxsdən rəhbərlik etdiyi sahəni dərindən bilməklə yanaşı, strateji planlaşdırma, maliyyə və risklərin idarə olunması, danışıqların aparılması və komanda rəhbərliyi bacarıqları gözlənilə bilər.

Məsələn, texnologiya üzrə vitse-prezident üçün texnoloji biliklər ön plana çıxdığı halda, maliyyə üzrə vitse-prezident üçün maliyyə və investisiya sahəsində peşəkar hazırlıq daha vacibdir.

Bu səbəbdən bütün vitse-prezidentlər üçün universal ixtisas və ya konkret ali təhsil tələbinin olduğunu demək düzgün deyil. Tələblər təşkilatın fəaliyyət sahəsinə və vəzifə təsvirinə görə müəyyən edilir.

Dövlət səviyyəsində isə tələblər ayrıca hüquqi normalarla müəyyən oluna bilər. Azərbaycanda dövlətin vitse-prezidentləri üçün Konstitusiyada ali təhsil və Azərbaycan vətəndaşlığı da daxil olmaqla konkret meyarlar təsbit edilib.

Vitse-prezident vəzifəsinin digər rəhbər vəzifələrdən fərqi

Vitse-prezidenti direktor, baş direktor, CEO və ya idarə heyəti sədrinin müavini ilə avtomatik olaraq eyniləşdirmək olmaz.

Bu vəzifələrin hər biri müxtəlif idarəetmə modellərində fərqli səlahiyyətlərə sahib ola bilər. Bəzi şirkətlərdə vitse-prezident direktordan daha yüksək pillədə yerləşir, digərlərində isə direktor və vitse-prezident fərqli funksional strukturlara rəhbərlik edirlər.

Əsas meyar vəzifənin adına deyil, həmin şəxsin təşkilati strukturda tutduğu yerə, kimə hesabat verməsinə, hansı bölmələrə rəhbərlik etməsinə və hansı qərarları qəbul etmək hüququna malik olmasına baxmaqdır.

Beləliklə, vitse-prezident anlayışı həm dövlət idarəçiliyində, həm də korporativ sektorda istifadə edilən yüksək rəhbər vəzifəni ifadə etsə də, onun real səlahiyyət və məsuliyyətləri konkret qurumun hüquqi və təşkilati strukturuna əsasən müəyyən olunur.