Vulkan

Vulkan — Yer qabığında yerləşən çatlar və ya kanallar vasitəsilə maqma, qaz, kül və digər vulkanik materialların səthə çıxdığı geoloji quruluşdur. Vulkanlar əsasən Yer daxilindəki maqmanın təzyiq altında yuxarı qalxması nəticəsində formalaşır. Səthə çıxan maqma lava adlanır və soyuduqdan sonra müxtəlif vulkanik süxurlar əmələ gətirir. Vulkanlar Yer kürəsinin geoloji inkişafında, yeni relyef formalarının yaranmasında və planetin daxili proseslərinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır.

Vulkanların yaranması
Vulkanların böyük hissəsi tektonik plitələrin sərhədlərində yaranır. Plitələrin bir-birindən uzaqlaşdığı zonalarda Yer mantiyasından qalxan maqma səthə çıxaraq yeni süxurlar yarada bilər. Bir tektonik plitənin digərinin altına daxil olduğu subduksiya zonalarında isə süxurların qismən əriməsi nəticəsində maqma əmələ gəlir və vulkanik fəaliyyət üçün şərait yaranır.

Bəzi vulkanlar plitə sərhədlərindən uzaqda yerləşən qaynar nöqtələrlə əlaqəlidir. Havay adalarının vulkanları bunun tanınmış nümunələrindəndir. Tektonik plitə uzun müddət belə qaynar nöqtənin üzərindən hərəkət etdikdə ardıcıl vulkanik adalar və dağlar formalaşa bilər.

Vulkanların əsas növləri
Vulkanlar formalarına və püskürmə xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif növlərə ayrılır. Stratovulkanlar və ya mürəkkəb vulkanlar lava və piroklastik materialların təbəqələrindən yaranan hündür, konusşəkilli quruluşlardır. Yaponiyadakı Fudzi və İtaliyadakı Vezuvi bu tip vulkanların məşhur nümunələridir.

Qalxanvari vulkanlar daha geniş və maili quruluşa malik olur. Onların formalaşmasında nisbətən axıcı lavanın böyük ərazilərə yayılması mühüm rol oynayır. Şlak konusları isə vulkanik materialların krater ətrafında toplanması nəticəsində yaranan, adətən daha kiçik vulkanik formalardır. Güclü püskürmələrdən sonra maqma kamerasının qismən boşalması və səthin çökməsi nəticəsində böyük kalderalar da yarana bilər.

Vulkan püskürməsi və lava
Vulkan püskürməsinin xarakteri maqmanın kimyəvi tərkibi, temperaturu, özlülüyü və tərkibindəki qazların miqdarı ilə əlaqəlidir. Bəzi püskürmələr zamanı lava nisbətən sakit şəkildə səthə axır. Digər hallarda isə qaz təzyiqinin yüksəlməsi partlayışlı püskürmələrə, böyük həcmdə kül və süxur parçalarının atmosferə atılmasına səbəb ola bilər.

Partlayışlı vulkanik proseslər zamanı piroklastik axınlar yarana bilər. Bunlar yüksək temperaturda qaz, kül və vulkanik material qarışığının böyük sürətlə vulkanın yamacları boyunca hərəkət etdiyi təhlükəli hadisələrdir. Vulkan külü isə küləyin təsiri ilə püskürmə mənbəyindən çox uzaq ərazilərə yayıla bilər.

Aktiv, yatmış və sönmüş vulkanlar
Vulkanların vəziyyətini təsvir etmək üçün aktiv, yatmış və sönmüş kimi anlayışlardan istifadə olunur. Aktiv vulkan hazırda püskürən və ya geoloji baxımdan yenidən püskürmə potensialına malik vulkandır. Uzun müddət püskürməyən, lakin gələcəkdə yenidən aktivləşə bilən vulkanlar çox vaxt yatmış vulkanlar kimi təsvir edilir.

Sönmüş vulkan anlayışı isə gələcəkdə püskürmə ehtimalının çox aşağı hesab edildiyi vulkanlara aid edilir. Bununla belə, vulkanların təsnifatı həmişə sadə deyil və alimlər onların aktivliyini seysmik hadisələr, qaz emissiyaları, yer səthində deformasiya və geoloji tarix kimi müxtəlif göstəricilər əsasında qiymətləndirirlər.

Vulkanların yaratdığı təhlükələr
Vulkan püskürməsi lava axınları, kül yağışı, piroklastik axınlar, zəhərli qazlar və vulkanik palçıq axınları kimi müxtəlif təhlükələr yarada bilər. Qar və buzla örtülü vulkanlarda püskürmə zamanı sürətli ərimə böyük həcmdə su, kül və süxur materialının qarışdığı laharların yaranmasına səbəb ola bilər.

Güclü püskürmələr yaşayış məntəqələrinə, nəqliyyat sistemlərinə, kənd təsərrüfatına və aviasiyaya təsir göstərə bilər. Xüsusilə atmosferdəki vulkan külü təyyarə mühərrikləri üçün ciddi təhlükə yaratdığından aktiv vulkanlar aviasiya xidmətləri tərəfindən də izlənilir.

Vulkanların təbiət üçün əhəmiyyəti
Vulkanik fəaliyyət yalnız dağıdıcı proses deyil. Lava və digər vulkanik materialların uzun müddət ərzində parçalanması mineral maddələrlə zəngin torpaqların formalaşmasına şərait yarada bilər. Vulkanlar yeni adaların, dağların və digər relyef formalarının yaranmasında da mühüm rol oynayır.

Vulkanik bölgələr geotermal enerji potensialı ilə də seçilir. Yer daxilindəki istilik bəzi ölkələrdə elektrik enerjisinin istehsalı və istilik təminatı üçün istifadə olunur. Vulkanik ərazilərdə müxtəlif faydalı qazıntıların və mineral ehtiyatların formalaşması da geoloji proseslərlə əlaqəlidir.

Palçıq vulkanları və maqmatik vulkanların fərqi
Palçıq vulkanları adlarında “vulkan” sözü olsa da, klassik maqmatik vulkanlardan fərqli geoloji proses nəticəsində yaranır. Onlardan lava deyil, əsasən palçıq, su, qaz və süxur materialları xaric olur. Buna görə palçıq vulkanlarını maqmatik vulkanlarla eyniləşdirmək düzgün deyil.

Azərbaycan çoxsaylı palçıq vulkanlarının yayıldığı ərazilərdən biri kimi tanınır. Abşeron yarımadası və Qobustan ərazisində müxtəlif palçıq vulkanları mövcuddur. Bu geoloji obyektlər yeraltı qazların, çöküntü süxurlarının və tektonik proseslərin öyrənilməsi baxımından elmi əhəmiyyət daşıyır.