#xanəndə
Xanəndə
Xanəndə Azərbaycan muğamlarını, təsnifləri və xalq mahnılarını ənənəvi ifa üslubunda oxuyan peşəkar müğənnidir. Xanəndəlik Azərbaycan şifahi ənənəli professional musiqisinin əsas sahələrindən biridir. Xanəndənin ifası yalnız güclü və gözəl səslə məhdudlaşmır. O, muğamların quruluşunu, şöbə və guşələrin ardıcıllığını, klassik poeziyanı, ritmik formaları və improvizasiya qaydalarını bilməlidir.
“Xanəndə” sözü fars mənşəlidir və “oxuyan”, “müğənni” mənasını verir. Azərbaycan musiqi mədəniyyətində isə bu söz daha konkret məna daşıyaraq muğam ifaçısını bildirir. Hər müğənni xanəndə hesab edilmir. Xanəndə muğam məktəbi keçmiş, ənənəvi repertuara yiyələnmiş və mürəkkəb vokal improvizasiya bacarığı qazanmış ifaçıdır.
Muğam ifaçılığı
Xanəndənin repertuarının əsasını muğam dəstgahları təşkil edir. Dəstgah müəyyən muğamın şöbə, guşə, təsnif və rənglərdən ibarət geniş ifa formasıdır. “Rast”, “Şur”, “Segah”, “Çahargah”, “Bayatı-Şiraz”, “Şüştər” və “Humayun” Azərbaycan musiqisində əsas muğamlara aid edilir. Hər muğamın öz melodik quruluşu, emosional xüsusiyyəti və inkişaf prinsipi var.
İfa zamanı xanəndə muğamın ümumi qanunlarını qoruyur, lakin melodiyanı hazır not mətnini dəyişmədən təkrarlamır. Səs imkanlarına, poetik mətnə və ifa anındakı yaradıcılıq düşüncəsinə uyğun improvizasiya edir. Eyni muğam müxtəlif xanəndələrin ifasında fərqli səslənə bilər. Buna baxmayaraq, şöbələrin xüsusiyyətləri və birindən digərinə keçid qaydaları saxlanılmalıdır.
Muğam dəstgahında improvizasiyalı hissələrlə yanaşı təsniflər də səslənir. Təsnif müəyyən ritmə malik vokal əsəridir. İnstrumental rənglər isə şöbələr arasında ifa edilərək dəstgahın quruluşunu tamamlayır. Xanəndə bu hissələrin ardıcıllığını bilməli, müşayiətçilərlə birlikdə vahid musiqi kompozisiyası yaratmalıdır.
Muğam üçlüyü
Xanəndə ənənəvi olaraq tar və kamança ifaçıları ilə birlikdə çıxış edir. Bu ansambl muğam üçlüyü adlanır. Xanəndə oxuyarkən əlində qaval tutur və ritmik hissələrdə onu çalır. Tar muğamın melodik xəttini və keçidlərini təqdim edir, kamança isə vokal ifanı tamamlayan melodik müşayiət yaradır.
Muğam üçlüyündə musiqiçilərin qarşılıqlı anlaşması əsas şərtdir. Tarzən xanəndənin hansı şöbəyə keçəcəyini hiss etməli, kamança ifaçısı isə melodik inkişafı izləməlidir. Xanəndə də instrumental girişlərə, rənglərə və müşayiətin tonal istiqamətinə uyğun oxumalıdır. Konsertlərdə üçlüyün tərkibinə nağara, balaban, fortepiano və başqa alətlər əlavə oluna bilər, lakin klassik tərkib xanəndə, tar və kamançadan ibarətdir.
Poeziya və qəzəl seçimi
Xanəndəlik sənəti Azərbaycan və Şərq klassik poeziyası ilə sıx bağlıdır. Muğam ifasında əsasən qəzəllərdən istifadə olunur. Nizami Gəncəvi, Məhəmməd Füzuli, İmadəddin Nəsimi, Seyid Əzim Şirvani, Xurşidbanu Natəvan və Əliağa Vahid kimi şairlərin əsərləri xanəndələrin repertuarında mühüm yer tutur.
İfaçı şeirin mənasını, vəznini, tələffüzünü və emosional məzmununu düzgün çatdırmalıdır. Qəzəlin musiqiyə uyğun seçilməsi də peşəkarlıq tələb edir. Xanəndə sözləri melodiyaya uyğun uzada, ayrı-ayrı hecaları zəngulələrlə bəzəyə bilər, lakin mətnin mənası və dilin düzgünlüyü qorunmalıdır. Aydın diksiya dinləyicinin həm musiqini, həm də poetik fikri qavramasına imkan verir.
Səs texnikası və təhsil
Xanəndənin səs diapazonu, nəfəs idarəetməsi, intonasiyası və zəngulə vurmaq bacarığı inkişaf etdirilməlidir. Uzun musiqi cümlələrinin bir nəfəsə oxunması, aşağı registrdən yüksək registrə keçid və səsin gücünün düzgün bölüşdürülməsi davamlı məşq tələb edir. Muğam ifasında səsin təbii xüsusiyyətinin qorunması və emosiyanın süni effektlərsiz çatdırılması vacibdir.
Ənənəvi olaraq xanəndəlik ustad-şagird üsulu ilə öyrədilib. Şagird ustadın ifasını dinləyib təkrarlayır, muğamların şöbələrini, qəzəlləri və ifa qaydalarını mərhələli şəkildə mənimsəyirdi. Müasir dövrdə xanəndələr musiqi məktəblərində, kolleclərdə, konservatoriyada və Azərbaycan Milli Konservatoriyasının nəzdində fəaliyyət göstərən təhsil müəssisələrində hazırlanırlar. Tədris zamanı muğamla yanaşı solfecio, musiqi nəzəriyyəsi, ədəbiyyat, səhnə mədəniyyəti və ansambl ifaçılığı öyrədilir.
Azərbaycan xanəndəlik məktəbləri
Azərbaycanda Qarabağ, Bakı-Abşeron və Şirvan xanəndəlik məktəbləri xüsusi yer tutur. Bu məktəblər repertuar, səsdən istifadə, tələffüz, zəngulə və ifa üslubu baxımından müəyyən xüsusiyyətlərə malikdir. Şuşa XIX əsrdə xanəndəlik sənətinin əsas mərkəzlərindən biri olub. Şəhərdə keçirilən musiqi məclisləri muğamın inkişafına və yeni ifaçıların yetişməsinə təsir göstərib.
Azərbaycan xanəndəlik tarixində Cabbar Qaryağdıoğlu, Keçəçi oğlu Məhəmməd, Seyid Şuşinski, Xan Şuşinski, Zülfü Adıgözəlov, Sara Qədimova, Şövkət Ələkbərova, Hacıbaba Hüseynov və Arif Babayev kimi sənətkarların mühüm yeri var. Onların ifaları səs yazıları vasitəsilə qorunur, öyrənilir və yeni nəsil xanəndələr üçün tədris materialı kimi istifadə edilir.
Mədəni əhəmiyyəti
Xanəndələr muğamın nəsildən-nəslə ötürülməsində əsas rol oynayırlar. Muğam toy mərasimlərində, musiqi məclislərində, konsert salonlarında, festivallarda və televiziya proqramlarında ifa olunur. Müasir xanəndələr klassik ənənəni qorumaqla yanaşı simfonik orkestr, kamera ansamblı və müxtəlif musiqi layihələri ilə də çıxış edirlər.
Azərbaycan muğamı 2003-cü ildə UNESCO tərəfindən bəşəriyyətin şifahi və qeyri-maddi irsinin şah əsərlərindən biri elan edilib, 2008-ci ildə isə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil olunub. Bu status muğamın və xanəndəlik ənənəsinin beynəlxalq səviyyədə qorunmasına və tanıdılmasına xidmət edir.
