Xərçəng

Xərçəng — xərçəngkimilər qrupuna daxil olan, sərt xarici skeletə, buğumlu ayaqlara və adətən iki güclü qısqaca malik su heyvanıdır. Azərbaycan dilində “xərçəng” sözü əsasən çay və ya şirin su xərçənglərinə aid edilir, lakin ümumi danışıqda bəzi dəniz xərçəngkimilərinə də şamil oluna bilər. Xərçənglər çaylarda, göllərdə, su anbarlarında və digər şirin su hövzələrində yaşaya bilir.

Xərçəngin bədən quruluşu
Xərçənglərin bədəni sərt xitin örtüklə qorunur. Bu xarici skelet heyvanın daxili orqanlarını və yumşaq toxumalarını mexaniki təsirlərdən qoruyur. Bədən əsasən baş-döş və qarın hissələrindən ibarətdir.

Ön ayaqların bir cütü iri qısqaclara çevrilib. Bu qısqaclar qidanın tutulması, müdafiə və rəqiblərlə mübarizə zamanı istifadə olunur. Digər ayaqlar hərəkət üçün xidmət edir. Qarın hissəsində yerləşən kiçik üzgəcəbənzər çıxıntılar isə üzməyə və çoxalma prosesinə kömək edir.

Xərçənglərin yaşayış mühiti
Şirin su xərçəngləri əsasən təmiz və oksigenlə zəngin su hövzələrində yaşayır. Onlara çayların daşlı və palçıqlı sahələrində, göllərdə və su anbarlarında rast gəlinir. Xərçənglər çox vaxt daşların altında, ağac kökləri arasında və ya özlərinin qazdığı yuvalarda gizlənirlər.

Gündüz saatlarında adətən gizli qalır, gecələr isə daha fəal olur. Su keyfiyyətinin pisləşməsi, çirklənmə və oksigen səviyyəsinin azalması onların populyasiyasına mənfi təsir göstərə bilər.

Xərçənglərin qidalanması
Xərçənglər həm bitki, həm də heyvan mənşəli qida ilə qidalanan canlılardır. Onların qidasına su bitkiləri, yosunlar, həşərat sürfələri, molyuskalar, kiçik su heyvanları və üzvi qalıqlar daxil ola bilər.

Xərçənglər su ekosistemində təmizləyici rol da oynayırlar. Ölü üzvi materiallarla qidalanmaları su hövzəsində bioloji qalıqların parçalanması prosesinə kömək edir.

Xərçənglərin qabıq dəyişməsi
Xərçəngin sərt xarici skeleti bədənlə birlikdə böyümədiyindən heyvan müəyyən dövrlərdə qabığını dəyişməlidir. Bu proses qabıqdəyişmə adlanır. Köhnə xarici skelet ayrıldıqdan sonra yeni örtük əvvəlcə yumşaq olur və zaman keçdikcə sərtləşir.

Qabıq dəyişdikdən sonrakı dövr xərçəng üçün daha həssas mərhələdir. Yeni skelet tam sərtləşənədək heyvan yırtıcılara və mexaniki zədələrə qarşı daha müdafiəsiz olur.

Xərçənglərin çoxalması
Xərçənglər cinsi yolla çoxalırlar. Dişi xərçəng yumurtaları qarın hissəsinin altında yerləşən üzgəcəbənzər çıxıntılara yapışdıraraq müəyyən müddət daşıyır. Yumurtalardan çıxan balalar inkişaflarının ilk mərhələsində anaya yaxın qalırlar.

Bala xərçənglər böyüdükcə bir neçə dəfə qabıq dəyişirlər. Yetkinlik yaşına çatma müddəti və çoxalma xüsusiyyətləri növdən və yaşayış şəraitindən asılı olaraq dəyişir.

Xərçənglərin su ekosistemində rolu
Xərçənglər su ekosistemində həm istehlakçı, həm də digər canlılar üçün qida mənbəyi rolunu oynayır. Onlarla balıqlar, su quşları və bəzi məməlilər qidalana bilər.

Eyni zamanda xərçənglər dibdəki üzvi materialları və müxtəlif canlıları yeyərək su hövzəsində maddələr dövranında iştirak edirlər. Bu səbəbdən onların sayı və vəziyyəti su ekosisteminin ümumi sağlamlığı ilə əlaqəli ola bilər.

Çay xərçəngi və dəniz xərçəngləri
Çay xərçəngi ilə dənizdə yaşayan xərçəngkimilər eyni geniş qrupa daxil olsalar da, fərqli canlılardır. Çay xərçəngləri adətən uzunsov bədənə və iri qısqaclara malikdir. Dəniz xərçənglərinin bir hissəsində isə bədən daha yastı və enli quruluşda olur.

İngilis dilində çay xərçəngi üçün “crayfish” və ya “crawfish”, dəniz xərçəngi üçün isə çox vaxt “crab” sözündən istifadə olunur. Buna görə fotobank teqlərində canlı növünün düzgün müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Xərçəngin insan tərəfindən istifadəsi
Xərçənglərin bəzi növləri qida məhsulu kimi istifadə olunur və müxtəlif ölkələrin mətbəxində dəniz və şirin su məhsulları sırasında yer alır. Onların ovlanması və yetişdirilməsi bəzi regionlarda kommersiya əhəmiyyəti daşıyır.

Bununla belə, təbii populyasiyaların qorunması üçün ov mövsümləri, minimum ölçü tələbləri və digər məhdudiyyətlər tətbiq oluna bilər. Bu qaydalar konkret ölkə və regionun qanunvericiliyindən asılıdır.