Xəzan

Xəzan ağac və kolların yarpaqlarını kütləvi şəkildə tökməsidir. Azərbaycan dilində bu söz həm yarpaqtökümü hadisəsini, həm də payızı və yarpaqların töküldüyü mövsümü ifadə edir.

Təbiətdə xəzan bitkilərin mövsümi dəyişikliklərə uyğunlaşmasının bir hissəsidir. Mülayim iqlimdə yarpaqtökümü əsasən payızda baş verir. Quraq iqlim şəraitində isə bəzi bitkilər su itkisini azaltmaq üçün quraqlıq dövründə yarpaqlarını tökür.

Sözün mənşəyi və ədəbiyyatda istifadəsi

“Xəzan” fars mənşəli sözdür. Azərbaycan ədəbiyyatında payız mənzərələrini təsvir etməklə yanaşı, ayrılıq, solğunluq, ömrün keçməsi və dəyişiklik kimi mənaları da ifadə edir.

“Xəzan yarpaqları” və “xəzan olmuş bağ” kimi ifadələrdə təbiət hadisəsi insanın duyğuları ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, bioloji baxımdan xəzan ağacın həyatının sona çatması deyil: yarpağını tökən sağlam bitki əlverişli mövsümdə yenidən yarpaqlaya bilər.

Ağaclar niyə yarpaqlarını tökür?

Yarpaqlar fotosintez prosesində iştirak edir, eyni zamanda onların səthindən su buxarlanır. Soyuq və ya quraq şəraitdə köklərin su qəbul etmək imkanları məhdudlaşdıqda yarpaqların saxlanılması bitki üçün çətinləşə bilər.

Payızda günlərin qısalması və temperaturun dəyişməsi bir çox ağacda mövsümi hazırlıq proseslərini başladır. Yarpaqlardakı qida maddələrinin bir hissəsi tökülmədən əvvəl bitkinin digər orqanlarına daşınır.

Yarpaq saplağının budağa birləşdiyi hissədə ayrılma təbəqəsi formalaşır. Bu təbəqədəki dəyişikliklər nəticəsində yarpaq budaqdan ayrılır. Deməli, xəzan yalnız küləyin yarpaqları qoparması deyil, bitkinin daxilində tənzimlənən bioloji prosesdir.

Yarpaqların rəngi necə dəyişir?

Yarpaqlara yaşıl rəng verən əsas piqment xlorofildir. Payızda xlorofil parçalandıqca əvvəldən yarpaqda olan sarı və narıncı piqmentlər daha aydın görünür. Bu rənglər əsasən karotinoidlərlə bağlıdır.

Bəzi bitkilərdə həmin dövrdə antosian adlanan piqmentlər yaranır və yarpaqlara qırmızı, bənövşəyi çalarlar verir. Qəhvəyi rəng isə yarpağın qocalması və toxumalardakı maddələrin dəyişməsi ilə əlaqəlidir.

Rənglərin intensivliyi ağacın növündən, işıqlanmadan, temperaturdan və su təminatından asılıdır. Buna görə eyni ərazidəki ağaclar müxtəlif vaxtlarda və fərqli rənglərlə payız görünüşü ala bilər.

Xəzəl və xəzan arasındakı fərq

“Xəzan” və “xəzəl” yaxın mənalı sözlər olsa da, onların işlənməsində fərq var. Xəzan daha çox yarpaqtökümü hadisəsini və payız mövsümünü, xəzəl isə tökülmüş, qurumuş yarpaqları bildirir.

Torpağın üzərini örtən yarpaq qatını “xəzəl örtüyü”, yarpaqların töküldüyü dövrü isə “xəzan mövsümü” adlandırmaq olar.

Tökülmüş yarpaqların təbiətdə rolu

Meşədə yerə tökülən yarpaqlar üzvi örtük yaradır. Göbələklər, bakteriyalar və müxtəlif onurğasız canlılar bu materialın parçalanmasında iştirak edir. Nəticədə qida maddələri tədricən torpağa qayıdır.

Xəzəl qatı torpağın nəmliyinin qorunmasına, temperatur dəyişmələrinin yumşaldılmasına və səthinin yağış suları ilə yuyulmasının azalmasına kömək edir. Həmçinin kiçik canlılar üçün sığınacaq və yaşayış mühiti yaradır.

Bu səbəbdən meşədə yarpaqtökümü yalnız ağacın mövsümi dəyişməsi deyil, ekosistemdə maddələr dövranının mühüm mərhələsidir.

Azərbaycanda xəzan mövsümü

Azərbaycanda xəzanın vaxtı ərazinin hündürlüyündən, iqlimindən və bitki növlərindən asılı olaraq dəyişir. Dağlıq və sərin ərazilərdə yarpaqların rənglənməsi aran və sahilyanı ərazilərdən daha erkən başlaya bilər.

Böyük və Kiçik Qafqazın, eləcə də Talış dağlarının enliyarpaqlı meşələrində payız mənzərələri müxtəlif ağac növlərinin rəng dəyişməsi ilə formalaşır. Fıstıq, palıd, vələs və ağcaqayın kimi ağaclar bu mövsümi görünüşün yaranmasında iştirak edir.

Şəhər parklarında və bağlarda isə çinar, qovaq və digər yarpağını tökən ağacların xəzanı müşahidə olunur. Hər il hava şəraiti fərqləndiyindən bütün bölgələr üçün vahid başlanğıc tarixi göstərmək düzgün deyil.