Xilasedici

Xilasedici fövqəladə hadisə, qəza, yanğın, təbii fəlakət, uçqun, su hövzəsində təhlükə və digər riskli vəziyyətlər zamanı insanların həyatını xilas etmək, zərərçəkənləri təhlükəli ərazidən çıxarmaq və ilkin təhlükəsizlik tədbirlərini həyata keçirmək üçün xüsusi hazırlıq keçmiş mütəxəssisdir. Xilasedicinin işi yalnız hadisə yerinə gedib insanı çıxarmaqdan ibarət deyil. O, hadisənin xarakterini qiymətləndirməli, əlavə təhlükələri müəyyən etməli, digər xidmətlərlə koordinasiya qurmalı və zərərçəkənin vəziyyətini mümkün qədər pisləşdirmədən təhlükəsiz zonaya təxliyəsini təmin etməlidir.

Azərbaycanda xilasetmə fəaliyyəti əsasən Fövqəladə Hallar Nazirliyinin müxtəlif qurumları, xüsusi qəza-xilasetmə hissələri, yanğın-xilasetmə bölmələri və digər aidiyyəti strukturlar vasitəsilə həyata keçirilir. Xilasedicilər təbii və texnogen hadisələrə cavab vermək üçün xüsusi texnika, fərdi mühafizə vasitələri və peşəkar hazırlıqdan istifadə edirlər.

Xilasedicinin əsas vəzifələri

Xilasedicinin əsas vəzifəsi insan həyatını qorumaqdır. Hadisənin növündən asılı olaraq onun işi dağıntılar altında qalan şəxslərin axtarılması, yanğın zonasından təxliyə, hündürlükdən xilasetmə, avtomobil qəzasında sıxılmış şəxsin çıxarılması, suda boğulma təhlükəsi olan şəxsin xilas edilməsi və ya təhlükəli texnogen sahədən insanların çıxarılması ola bilər.

Bununla yanaşı, xilasedici əraziyə daxil olmamışdan əvvəl riskləri qiymətləndirməlidir. Qaz sızması, elektrik enerjisi, yanğın, konstruksiyanın çökməsi, kimyəvi maddə, su axını və digər təhlükələr nəzərə alınmadan aparılan xilasetmə əməliyyatı xilasedicinin özünü və digər şəxsləri əlavə riskə ata bilər. Buna görə peşəkar xilasetmədə əsas prinsiplərdən biri xilasedicinin öz təhlükəsizliyini qorumasıdır.

Xilasedici hansı hadisələrə müdaxilə edir?

Xilasedicilər çox fərqli hadisələrə cəlb oluna bilər. Zəlzələ, sel, daşqın, torpaq sürüşməsi, meşə yanğını, bina uçqunu, partlayış, nəqliyyat qəzası və sənaye qəzası bunlardan yalnız bir hissəsidir. Hadisənin miqyası böyüdükcə müxtəlif ixtisaslı xilasedicilər eyni əməliyyata cəlb oluna bilər.

Məsələn, bina uçqununda axtarış-xilasetmə qrupu, kinoloji qrup, mühəndis, tibbi heyət və ağır texnika operatorları birlikdə işləyə bilər. Su hadisəsində isə dalğıclar və su üzərində xilasetmə hazırlığı olan mütəxəssislər tələb oluna bilər. Buna görə “xilasedici” vahid və eyni işi görən peşə deyil; onun daxilində müxtəlif ixtisaslaşma istiqamətləri mövcuddur.

Axtarış-xilasetmə nədir?

Axtarış-xilasetmə əməliyyatı itkin düşmüş, dağıntı altında qalmış və ya başqa səbəbdən təhlükəli vəziyyətdə olan şəxsin yerinin müəyyən edilməsi və təhlükəsiz əraziyə çıxarılması prosesidir. Bu əməliyyatlarda vizual axtarış, termal kamera, xüsusi dinləmə cihazları, pilotsuz uçuş aparatları və xidməti itlər kimi vasitələrdən istifadə oluna bilər.

Axtarış mərhələsi çox vaxt xilasetmənin ən çətin hissəsidir. Məsələn, zəlzələdən sonra böyük dağıntı sahəsində zərərçəkənin dəqiq yerini müəyyən etmək həm vaxt, həm də texniki imkan tələb edir. Ərazi düzgün bölüşdürülməli və artıq yoxlanılmış sahələr işarələnməlidir ki, resurslar səmərəli istifadə olunsun.

Yanğın zamanı xilasedicinin rolu

Yanğın hadisəsində insanları təhlükəli ərazidən çıxarmaq yanğın-xilasetmə qruplarının əsas vəzifələrindən biridir. Tüstü çox vaxt alovun özündən daha tez təhlükəli vəziyyət yarada bilər. Buna görə qapalı binada xilasetmə zamanı nəfəsalma aparatından və istiliyə davamlı fərdi mühafizə vasitələrindən istifadə oluna bilər.

Xilasedici yanğın zonasına daxil olduqda görünüş çox zəif ola bilər. Yüksək temperatur, tüstü, zəhərli yanma məhsulları və konstruktiv çökmə riski əməliyyatı çətinləşdirir. Buna görə yanğın zamanı xilasetmə fərdi fəaliyyət deyil, komanda şəklində və əməliyyat rəhbərinin nəzarəti altında aparılır.

Hündürlükdən xilasetmə

Hündürlükdən xilasetmə binalarda, qüllələrdə, sənaye konstruksiyalarında, kranlarda və digər yüksək yerlərdə köməksiz vəziyyətdə qalmış şəxslərin təxliyəsini əhatə edir. Belə əməliyyatlarda xüsusi kəndir sistemləri, təhlükəsizlik kəmərləri, anker nöqtələri və digər xilasetmə avadanlıqları istifadə edilir.

Hündürlükdən xilasetmə ciddi planlaşdırma tələb edir. Zərərçəkənin vəziyyəti, enmə və ya qaldırma istiqaməti, ankerlərin etibarlılığı, hava şəraiti və xilasedicinin ehtiyat təhlükəsizlik sistemi əvvəlcədən qiymətləndirilir. Təkcə yüksəklikdə işləmək bacarığı xilasetmə üçün kifayət deyil; zərərçəkənin təhlükəsiz hərəkəti ayrıca hazırlıq tələb edir.

Qapalı sahədən xilasetmə

Qapalı və məhdud sahələrdən xilasetmə ən yüksək riskli əməliyyatlardan biridir. Su anbarı, çən, quyu, kanalizasiya sistemi və müxtəlif texniki kameralar belə sahələrə nümunə ola bilər. Burada oksigen çatışmazlığı, zəhərli qaz, yanar atmosfer, su basması və daxilolma-çıxış çətinliyi yarana bilər.

Bu səbəbdən xilasedici qapalı sahəyə sadəcə zərərçəkənin ardınca daxil olmamalıdır. Atmosfer əvvəlcədən yoxlanmalı, ventilyasiya və izolyasiya tədbirləri görülməli, standby nəzarətçi və uyğun xilasetmə sistemi hazır olmalıdır. Tripod, bucurqad və təhlükəsizlik kəndirləri müəyyən şəraitdə xilasetmə üçün istifadə edilə bilər.

Suda xilasetmə

Suda xilasetmə boğulma təhlükəsi, gəmi və qayıq qəzası, daşqın və digər su hadisələrində həyata keçirilir. Suda xilasetmə üçün üzmə bacarığı kifayət etmir. Axın, dalğa, suyun temperaturu, görünüş, dərinlik və zərərçəkənin panik vəziyyəti əlavə risk yarada bilər.

Peşəkar xilasedici mümkün olduqda birbaşa fiziki təmasdan əvvəl təhlükəsiz vasitələrdən istifadə edir. Xilasetmə halqası, kəndir, qayıq və digər vasitələr vəziyyətdən asılı olaraq tətbiq edilə bilər. Dalğıc əməliyyatları isə ayrıca ixtisaslaşmış hazırlıq və texniki avadanlıq tələb edir.

Nəqliyyat qəzalarında xilasetmə

Avtomobil, avtobus, qatar və digər nəqliyyat vasitələrinin qəzalarında xilasedicilər sıxılmış şəxslərin çıxarılmasında iştirak edə bilər. Belə hadisələrdə avtomobilin qeyri-sabit vəziyyəti, yanacaq sızması, elektrik sistemi və hərəkət edən mexanizmlər əlavə təhlükə yaradır.

Xilasetmə zamanı nəqliyyat vasitəsi əvvəlcə mümkün qədər stabilləşdirilir. Bundan sonra xüsusi hidravlik kəsici və ayırıcı avadanlıqlardan istifadə edilə bilər. Zərərçəkənin boyun və onurğa travması ehtimalı nəzərə alınaraq çıxarma prosesi tibbi heyətlə koordinasiya edilməlidir.

İlkin yardım biliyi niyə vacibdir?

Xilasedici çox vaxt hadisə yerində zərərçəkənə çatan ilk şəxslərdən biri olur. Buna görə ilkin yardım üzrə bilik onun peşəkar hazırlığının vacib hissəsidir. Qanaxmanın idarə olunması, tənəffüs və qan dövranının qiymətləndirilməsi, şok vəziyyətinin tanınması və zərərçəkənin düzgün daşınması kimi bacarıqlar xilasetmə prosesində mühüm rol oynayır.

Bununla belə, xilasedici ilə həkimin funksiyaları eyni deyil. Xilasedicinin məqsədi zərərçəkəni təhlükədən çıxarmaq, həyati təhlükəni azaltmaq və onu tibbi xidmətə təhvil verməkdir. Tibbi prosedurlar isə şəxsin hazırlıq səviyyəsi və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş səlahiyyətlər çərçivəsində aparılmalıdır.

Xilasedicinin fərdi mühafizə vasitələri

Xilasedicinin istifadə etdiyi fərdi mühafizə vasitələri hadisənin növündən asılıdır. Dəbilqə, qoruyucu ayaqqabı, əlcək və iş geyimi əsas vasitələrdən ola bilər. Yanğın zamanı istilik və alova davamlı geyim, nəfəsalma aparatı və üz qoruyucusu tələb edilir. Hündürlük əməliyyatında isə tam bədən təhlükəsizlik kəməri və uyğun kəndir sistemi istifadə olunur.

Kimyəvi təhlükə zamanı adi iş geyimi kifayət etməyə bilər. Maddənin xüsusiyyətinə uyğun kimyəvi qoruyucu geyim, əlcək və tənəffüs vasitəsi seçilməlidir. FMV seçimi risk qiymətləndirilməsinə əsaslanmalıdır və avadanlıq istifadəçini əlavə riskə məruz qoymamalıdır.

Xilasedici hansı keyfiyyətlərə malik olmalıdır?

Xilasedicidən yaxşı fiziki hazırlıq, psixoloji davamlılıq, komanda ilə işləmək bacarığı və intizam tələb olunur. Fövqəladə hadisə zamanı qərarlar qısa müddətdə qəbul edilməli və emosional təzyiq altında belə prosedurlara əməl olunmalıdır.

Ünsiyyət də çox vacibdir. Xilasedici zərərçəkənlə sakit şəkildə danışmalı, komandaya dəqiq məlumat verməli və rəhbərin əmrlərini düzgün başa düşməlidir. Əməliyyat zamanı qeyri-dəqiq və ya gecikmiş məlumat bütün qrup üçün risk yarada bilər.

Xilasedicinin hazırlığı

Peşəkar xilasedici müntəzəm nəzəri və praktiki hazırlıqdan keçməlidir. Təlimlər yalnız yeni işə qəbul zamanı keçirilməməlidir. Xilasetmə texnikaları, fərdi mühafizə vasitələri, rabitə avadanlığı və əməliyyat prosedurları periodik məşqlərlə möhkəmləndirilir.

Praktiki təlimlər real hadisəyə mümkün qədər yaxın ssenarilər üzərində qurula bilər. Məsələn, tüstülü binadan təxliyə, qapalı sahədən xilasetmə, avtomobil qəzası, hündürlükdə qalmış şəxsin endirilməsi və ya dağıntılar altında axtarış ssenarisi məşq edilə bilər. Təlimdən sonra nəticələrin təhlili və aşkar olunmuş çatışmazlıqların aradan qaldırılması xüsusilə vacibdir.

Xilasedici ilə yanğınsöndürənin fərqi

Xilasedici və yanğınsöndürən anlayışları bir-birinə yaxın olsa da, tam eyni deyil. Yanğınsöndürənin əsas ixtisaslaşması yanğının söndürülməsi və yanğın hadisələrinə müdaxilədir. Müasir yanğın-xilasetmə bölmələrində yanğınsöndürənlər eyni zamanda insanları xilas etmək üçün də xüsusi hazırlıq keçirlər.

Xilasedici isə yanğın olmayan çoxsaylı hadisələrə də müdaxilə edə bilər. Uçqun, daşqın, hündürlük, nəqliyyat qəzası və qapalı sahədə xilasetmə buna nümunədir. Praktikada bu funksiyalar eyni qurum və eyni əməkdaş tərəfindən də birləşdirilə bilər.

Xilasedici ilə təcili tibbi yardım əməkdaşının fərqi

Təcili tibbi yardım əməkdaşının əsas vəzifəsi xəstəyə və ya yaralıya tibbi yardım göstərməkdir. Xilasedicinin əsas vəzifəsi isə zərərçəkəni təhlükəli şəraitdən təhlükəsiz şəkildə çıxarmaqdır. Hadisənin mürəkkəbliyindən asılı olaraq iki xidmət eyni vaxtda birlikdə işləyir.

Məsələn, avtomobil qəzasında xilasedici sıxılmış şəxsi xüsusi avadanlıqla avtomobildən çıxarır, tibbi heyət isə onun həyati göstəricilərini nəzarətdə saxlayır və sonrakı müalicəni təşkil edir. Uğurlu əməliyyat üçün bu funksiyaların koordinasiyası vacibdir.

Azərbaycanda xilasedici fəaliyyəti

Azərbaycanda fövqəladə hallara reaksiya və xilasetmə işlərinin əsas dövlət qurumlarından biri Fövqəladə Hallar Nazirliyidir. Nazirliyin strukturunda müxtəlif ixtisaslı xilasetmə və yanğın-xilasetmə qüvvələri mövcuddur. FHN zəlzələ, uçqun, yanğın, nəqliyyat hadisəsi, su hövzəsində təhlükə və digər fövqəladə hadisələr zamanı xilasetmə əməliyyatları həyata keçirir.

Nazirlik həmçinin əməliyyat-taktiki təlimlər keçirir. Bu təlimlərin məqsədi şəxsi heyətin hazırlığını, xüsusi texnikanın istifadəsini və müxtəlif xidmətlərin birgə fəaliyyətini praktik şəraitdə yoxlamaqdır. FHN-in rəsmi məlumatlarında belə təlimlərdə xilasetmə, yanğınsöndürmə, təxliyə və tibbi təminat elementlərinin birgə məşq edildiyi göstərilir.

112 və xilasedicinin çağırılması

Azərbaycanda fövqəladə hadisələr barədə FHN-in 112 qaynar xəttinə məlumat vermək mümkündür. Zəng edən şəxs mümkün qədər sakit və dəqiq şəkildə hadisənin növünü, ünvanı, zərərçəkənlərin olub-olmamasını və əlavə təhlükələri bildirməlidir.

Məsələn, “bina yanır” məlumatından əlavə hansı mərtəbədə hadisə olduğu, içəridə insanların qalması ehtimalı, giriş yolunun vəziyyəti və qaz balonlarının mövcudluğu kimi məlumatlar xilasetmə qüvvələrinin hazırlığı üçün faydalı ola bilər. Bununla belə, zəng edən şəxs özünü təhlükəyə ataraq əlavə məlumat toplamağa çalışmamalıdır.

Xilasedicinin işində təhlükəsizlik prinsipi

Xilasetmə əməliyyatının məqsədi bir zərərçəkəni xilas etmək üçün yeni zərərçəkənlər yaratmaq deyil. Bu səbəbdən hadisə yerinə nəzarətsiz daxil olmaq peşəkar xilasetmə yanaşmasına ziddir. Xilasedici əvvəlcə təhlükəni qiymətləndirir, uyğun FMV istifadə edir və əməliyyat planına uyğun hərəkət edir.

Xüsusilə qazla dolmuş qapalı sahəyə, elektrik təhlükəsi olan əraziyə, qeyri-sabit konstruksiyaya və ya kimyəvi qəza zonasına hazırlıqsız daxil olmaq son dərəcə təhlükəlidir. Bir çox hadisədə ilkin xilasetmə cəhdi edən şəxsin özü də zərərçəkənə çevrilə bilər. Buna görə təhlükəsizlik, komanda işi və düzgün avadanlıq xilasetmənin ayrılmaz hissəsidir.

Xilasedici peşəsinin əhəmiyyəti

Xilasedici insanların ən çətin və təhlükəli anlarında fəaliyyət göstərən peşələrdən biridir. Onun işi yüksək fiziki yük, emosional gərginlik və dəyişən risklər şəraitində həyata keçirilir. Bununla belə, uğurlu xilasetmənin əsasını qəhrəmanlıqdan daha çox peşəkar hazırlıq, düzgün prosedur, komanda işi və risklərin idarə olunması təşkil edir.

Müasir xilasedici texnika və avadanlıqdan istifadə etməklə yanaşı, fövqəladə halların idarə olunması, ilkin yardım, təhlükəli maddələr, rabitə və fərdi təhlükəsizlik üzrə də biliklərə malik olmalıdır. Buna görə xilasedicilik sadəcə fiziki güc tələb edən iş deyil, davamlı hazırlıq və yüksək məsuliyyət tələb edən peşədir.