#xocalı faciəsi
Xocalı faciəsi
Xocalı faciəsi (və ya Xocalı soyqırımı) — 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Rusiyanın 366-cı motatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərində azərbaycanlılara qarşı törədilmiş bəşəri cinayət, XX əsrin ən dəhşətli kütləvi qırğınlarından biridir.
Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə və beynəlxalq hüquqi aktlara əsasən, bu hadisə sadəcə bir faciə deyil, etnik mənsubiyyətinə görə insanların məqsədli şəkildə məhv edilməsinə yönəlmiş bir soyqırımı (genosid) aktıdır.
Hadisənin Tarixi Kontexti və Coğrafi Mövqeyi
Xocalı şəhəri Dağlıq Qarabağ bölgəsində strateji cəhətdən mühüm coğrafi mövqeyə malik idi. Bölgənin yeganə mülki aeroportu burada yerləşirdi və şəhər Ağdam, Şuşa, Xankəndi magistral yollarının kəsişməsində daxil idi.
1991-ci ilin oktyabr ayından etibarən Ermənistan silahlı qüvvələri Xocalını tam mühasirəyə almışdı. Şəhərə gələn elektrik enerjisi, qaz, su və telefon xətləri kəsilmiş, yeganə əlaqə helikopterlər vasitəsilə saxlanılırdı (1992-ci il yanvarın 28-də Şuşa səmasında mülki helikopterin vurulmasından sonra bu əlaqə də tamamilə kəsildi).
Soyqırımı Gecəsi: Hücum və Kütləvi Qırğın
1992-ci il fevralın 25-də saat 23:00-dan etibarən Xocalıya qarşı irimiqyaslı hərbi hücum başladı.
Hərbi Dəstək: Hücumda Ermənistan qüvvələri ilə yanaşı, Xankəndidə yerləşən keçmiş SSRİ-nin 366-cı motatıcı alayının ağır hərbi texnikası və şəxsi heyəti birbaşa iştirak etdi.
Şəhərin Süqutu: Saat 07:00-a qədər şəhər tamamilə alova bürünərək zəbt olundu.
Mülki Əhalinin Tələf Olması: Mühasirəni yarıb Ağdam istiqamətinə (mülki əhali üçün saxlanıldığı iddia edilən "azad dəhliz" vasitəsilə) qaçmağa çalışan dinc sakinlər Naxçıvanlı və Pircamal kəndləri yaxınlığında erməni hərbi dəstələri tərəfindən puskuya salınaraq kütləvi şəkildə güllələndi.
Dəhşətli Rəqəmlər və Statistik Faktlar
Xocalı soyqırımı zamanı rəsmi araşdırmalar nəticəsində aşağıdakı itkilər qeydə alınmışdır:
Öldürülənlər: 613 nəfər (onlardan 106-sı qadın, 63-ü uşaq, 70-i isə qocalar idi).
Ağır Yaralananlar: 487 nəfər (76-sı uşaq olmaqla).
Əsir və Girov Götürülənlər: 1275 nəfər mülki sakin (onlardan 150 nəfərin, o cümlədən 68 qadın və 26 uşağın taleyi bu günə qədər naməlumdur).
Tamamilə Məhv Olan Ailələr: 8 ailə bütövlükdə məhv edilmişdir. 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq isə valideynlərindən birini itirmişdir.
İnsanlar sadəcə odlu silahla qətlə yetirilməmiş, dondurucu soyuqda amansız işgəncələrə məruz qalmış, diri-diri yandırılmış və başları kəsilmişdir. Fransız jurnalist Jan-Iv Yunet, rusiyalı hüquq müdafiəçiləri ("Memorial" cəmiyyəti) və məşhur jurnalist Çingiz Mustafayevin çəkdiyi video-görüntülər bu vəhşiliyi sənədləşdirmişdir.
Beynəlxalq Səviyyədə Tanınması
Azərbaycan dövlətinin xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasıdır. Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə başladılan "Xocalıya ədalət!" (Justice for Khojaly) beynəlxalq kampaniyası bu sahədə böyük dönüş yaratmışdır.
Soyqırımı Kimi Tanıyan Ölkələr və Qurumlar:
Beynəlxalq Təşkilatlar: İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) və Türk Dövlətləri Təşkilatı Xocalı hadisələrini rəsmi olaraq soyqırımı və insanlığa qarşı cinayət kimi tanımışdır.
Dövlətlər: Pakistan, Meksika, Kolumbiya, Çexiya, Rumıniya, Peru, Panama, Honduras, Sudan, Bosniya və Herseqovina, Sloveniya, İordaniya və İndoneziya daxil olmaqla 15-dən çox ölkənin parlamenti Xocalını soyqırımı aktı kimi qəbul edən qətnamələr imzalamışdır.
ABŞ Ştatları: ABŞ-ın 20-dən çox ştatı (məsələn, Massaçusets, Texas, Nyu-Cersi, Arizona və s.) Xocalı qətliamını pisləyən rəsmi sənədlər qəbul etmişdir.
