#xocalı sakini
Xocalı sakini
Xocalı sakini — Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhərinin və Xocalı rayonunun yaşayış məntəqələrinin sakinlərinə aid edilən ifadədir. Xocalı Ağdam və Xankəndi arasında, Qarabağ silsiləsinin əsasən dağlıq ərazisində yerləşir. Şəhər qədim yaşayış məskənlərindən biri olmaqla yanaşı, 1992-ci ilin fevralında baş verən faciəli hadisələr və sakinlərinin sonrakı məcburi köçkünlük həyatı ilə Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur.
Xocalının əhalisi və 1992-ci il hadisələri
1992-ci ilin fevralında Xocalı müharibə və blokada şəraitində idi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında həmin dövrdə təxminən 2500 Xocalı sakininin şəhərdə qaldığı bildirilir. 25-dən 26 fevrala keçən gecə şəhər uğrunda hərbi əməliyyatlar zamanı çoxsaylı mülki sakin həlak olub, yaralanıb və əsir götürülüb.
Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına əsasən, Xocalı hadisələri zamanı 613 nəfər həlak olub, onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i yaşlı insan olub. 487 nəfərin yaralandığı, 1275 nəfərin girov götürüldüyü göstərilir. Human Rights Watch-un 1992-ci ildə dərc etdiyi hesabatda da Xocalını tərk edən mülki əhalinin kütləvi şəkildə həlak olması sənədləşdirilib.
Xocalı sakinlərinin məcburi köçkünlük dövrü
Xocalının 1992-ci ildə nəzarətdən çıxmasından sonra sağ qalan sakinlərin böyük hissəsi Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında məskunlaşıb. Beləliklə, “Xocalı sakini” anlayışı uzun illər doğma şəhərindən kənarda yaşayan məcburi köçkün ailələrlə də əlaqələndirilib.
Xocalı sakinləri bu müddət ərzində ailə və icma əlaqələrini qoruyub, Xocalının tarixi, mədəniyyəti və 1992-ci il hadisələri haqqında xatirələrin gələcək nəsillərə ötürülməsində iştirak ediblər. Hər il keçirilən anım mərasimlərində hadisələrdən sağ çıxmış Xocalı sakinləri və həlak olanların ailə üzvləri də iştirak ediblər.
Xocalı sakinlərinin doğma şəhərə qayıdışı
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan Xocalı şəhəri üzərində nəzarətini bərpa edib. Bundan sonra şəhərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri aparılaraq keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışı təşkil olunmağa başlayıb.
Xocalıya qayıdış şəhərin müasir tarixində yeni mərhələ yaradıb. Uzun illər Azərbaycanın digər bölgələrində yaşayan Xocalı sakinlərinin bir hissəsi yenidən doğma şəhərdə məskunlaşmaq imkanı əldə edib. Şəhərdə yaşayış evləri ilə yanaşı sosial və ictimai infrastrukturun bərpası və yaradılması həyata keçirilir.
Xocalının tarixi və mədəni irsi
Xocalı yalnız müasir tarixi ilə deyil, qədim arxeoloji irsi ilə də seçilir. Rayon ərazisində Son Tunc və İlk Dəmir dövrünə aid Xocalı kurqanları, XIV əsrə aid Hacı Əli günbəzi, XVIII əsrə aid Əsgəran qalası və müxtəlif dövrlərin digər maddi-mədəni irs nümunələri yerləşir.
Bu irs Xocalı sakinlərinin yaşadığı ərazinin qədim tarixini əks etdirir. Arxeoloji abidələr və tarixi tikililər Xocalının Qarabağın mühüm tarixi yaşayış məkanlarından biri kimi öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır.
Xocalı sakini və tarixi yaddaş
Xocalı sakinlərinin şəxsi xatirələri 1992-ci il hadisələrinin öyrənilməsi və sənədləşdirilməsində mühüm mənbələrdən biridir. Hadisələrdən sağ çıxan şəxslərin müsahibələri, ailə tarixçələri, fotoşəkilləri və digər materialları Xocalının tarixi yaddaşının qorunmasına xidmət edir.
Xocalıda yaradılan Soyqırımı Memorial Kompleksinin konsepsiyasında da şəhərin keçmiş həyatı, sakinlərin şəxsi hekayələri və 1992-ci il hadisələrinin nəticələrinin təqdim olunması nəzərdə tutulur. Memorialın yaradılması haqqında sərəncam 25 fevral 2025-ci ildə imzalanıb.
