Xristianlıq

Xristianlıq İsa Məsihin həyatı, təlimləri, ölümü və dirilməsi inancı üzərində formalaşmış dünya dinlərindən biridir. Xristianlar İsa Məsihi Məsih və Allahın Oğlu kimi qəbul edirlər. Bu dinin müqəddəs kitabı Bibliyadır və xristian ənənəsi əsasən Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid mətnlərinə söykənir. Xristianlıq tarix boyu müxtəlif məzhəb və kilsə ənənələrinə bölünüb və bu gün dünyanın bir çox ölkəsində geniş yayılıb.

Xristianlıq necə yaranıb?
Xristianlığın yaranması eramızın I əsrində Roma imperiyasının Yəhudeya bölgəsi ilə bağlıdır. İsa Məsihin təlimləri əvvəlcə onun şagirdləri və ardıcılları tərəfindən yayılıb. İlk xristian icmaları Yaxın Şərqdə formalaşıb, daha sonra Roma imperiyasının müxtəlif şəhərlərinə yayılıb.

İlk dövrlərdə xristianlar zaman-zaman təqiblərə məruz qalsalar da, IV əsrdə dinin Roma imperiyasında hüquqi mövqeyi dəyişib. 313-cü ildə Milan fərmanı ilə xristianlara dini etiqad azadlığı verilməsi bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri olub.

İsa Məsihin xristianlıqdakı yeri
Xristian inancının mərkəzində İsa Məsih dayanır. Xristian ənənəsinə görə, onun həyatı və təlimləri insanla Allah arasındakı münasibətin əsasını izah edir.

Əhdi-Cədiddə İsanın fəaliyyəti, şagirdləri, təlimləri, çarmıxa çəkilməsi və dirilməsi haqqında məlumat verilir. Xristian teologiyasında onun dirilməsi dinin əsas inanc prinsiplərindən biridir.

Bibliya nədir?
Bibliya xristianlığın müqəddəs kitabıdır. O, iki əsas hissədən — Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədiddən ibarətdir. Əhdi-Ətiq yəhudi dini ənənəsi ilə də bağlı olan qədim mətnləri, Əhdi-Cədid isə İsa Məsihin həyatı və ilk xristian icmalarının fəaliyyəti haqqında kitabları əhatə edir.

Bibliyanın kitablarının sayı və kanonik tərkibi müxtəlif xristian ənənələrində müəyyən fərqlər göstərə bilər.

Əhdi-Cədid nədən ibarətdir?
Əhdi-Cədidin əsas hissələri dörd İncil, Həvarilərin İşləri, məktublar və Vəhy kitabıdır. Dörd İncil Matta, Mark, Luka və Yəhyanın adı ilə tanınır.

Bu mətnlər İsa Məsihin fəaliyyəti, ilk xristian icmalarının yaranması və xristian inancının əsas ideyaları barədə məlumat verir.

Üçlük anlayışı nədir?
Əksər əsas xristian kilsələrinin teologiyasında Allah Ata, Oğul və Müqəddəs Ruh kimi üç şəxsiyyət daxilində bir Allah kimi qəbul edilir. Bu inanc Üçlük və ya Trinitar doktrina adlanır.

Üçlük anlayışı xristian teologiyasının ən mühüm və eyni zamanda ən mürəkkəb mövzularından biridir. Onun formalaşmasında erkən kilsə məclislərinin böyük rolu olub.

Xristianlığın əsas məzhəbləri
Xristianlıq vahid dini ənənə olsa da, tarix boyu müxtəlif kilsə və məzhəblərə bölünüb. Ən böyük istiqamətlər katoliklik, pravoslavlıq və protestantlıqdır.

Bu istiqamətlər İsa Məsihə və Bibliyaya əsaslanan ortaq inanc elementlərini paylaşsalar da, kilsə idarəçiliyi, ibadət formaları, dini ənənələr və bəzi teoloji məsələlərdə fərqlənirlər.

Katoliklik nədir?
Katoliklik xristianlığın ən böyük qollarından biridir. Roma Katolik Kilsəsinin dini rəhbəri Papa hesab olunur və onun mərkəzi Vatikan şəhər-dövlətində yerləşir.

Katolik ənənəsində kilsə ayinləri, müqəddəslər, dini mərasimlər və tarixi kilsə ənənəsi mühüm yer tutur.

Pravoslavlıq nədir?
Pravoslav xristianlığı əsasən Şərqi Avropa, Qafqaz, Balkanlar və Yaxın Şərqin bəzi bölgələrində geniş yayılıb. Pravoslav kilsələri vahid papa hakimiyyətinə tabe deyil və müxtəlif yerli avtokefal kilsələr şəklində fəaliyyət göstərirlər.

Pravoslav ibadətində ikonalar, qədim liturgik ənənələr və dini mərasimlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Protestantlıq necə yaranıb?
Protestantlıq XVI əsrdə Avropada Reformasiya hərəkatı nəticəsində formalaşıb. Martin Lüter, Jan Kalvin və digər dini islahatçıların fəaliyyəti bu prosesin inkişafında mühüm rol oynayıb.

Protestantlıq özü də çoxsaylı məzhəb və kilsələrə bölünür. Lüteranlıq, kalvinizm, anqlikanlıq, baptizm və metodizm bunlardan bəziləridir.

Kilsə xristianlıqda nə deməkdir?
“Kilsə” sözü həm xristian dini icmasını, həm də ibadət üçün istifadə olunan binanı ifadə edə bilər. Xristian teologiyasında kilsə sadəcə bina deyil, imanlıların dini birliyi kimi də başa düşülür.

Müxtəlif xristian məzhəblərində kilsənin idarə olunması və din xadimlərinin rolu fərqli ola bilər.

Xaç niyə xristianlığın simvoludur?
Xaç xristianlığın ən tanınmış simvoludur. O, İsa Məsihin çarmıxa çəkilməsi ilə əlaqələndirilir və xristian inancında qurban, xilas və dirilmə anlayışlarını ifadə edir.

Xaçın forması müxtəlif xristian ənənələrində fərqli ola bilər. Latın xaçı, pravoslav xaçı və digər formalar dini memarlıq və incəsənətdə geniş istifadə olunur.

Xristianların əsas bayramları
Milad İsa Məsihin doğumunun qeyd edilməsi ilə bağlıdır. Pasxa isə onun dirilməsi inancına həsr olunur və xristian təqvimində ən mühüm dini bayramlardan biri sayılır.

Milad və Pasxanın qeyd olunma tarixləri bəzi kilsələrdə istifadə edilən təqvim fərqlərinə görə dəyişə bilər.

Vəftiz nədir?
Vəftiz xristianlığın əsas dini mərasimlərindən biridir. O, insanın xristian icmasına daxil olmasını və dini həyatının başlanmasını simvolizə edir.

Vəftizin həyata keçirilmə üsulu məzhəbdən asılı olaraq dəyişir. Bəzi kilsələrdə insan suya tam batırılır, digərlərində isə başına su tökülür və ya səpilir.

Xristianlıq və ibadət
Xristian ibadətinə dua, müqəddəs mətnlərin oxunması, dini nəğmələr və müxtəlif ayinlər daxil ola bilər. İbadət forması kilsə ənənəsinə görə fərqlənir.

Katolik və pravoslav kilsələrində liturgik mərasimlər daha formal quruluşa malik olduğu halda, bəzi protestant icmalarında ibadət daha sadə formada keçirilə bilər.

Monastır və rahiblik ənənəsi
Xristianlıq tarixində rahiblik mühüm dini ənənələrdən biridir. Rahiblər və rahibələr dini həyat, dua və xidmətə həsr olunmuş icmalarda yaşaya bilərlər.

Monastırlar tarix boyu dini təhsil, kitabların qorunması, xeyriyyəçilik və mədəniyyətin inkişafında mühüm rol oynayıb.

Xristianlıq Azərbaycanda
Azərbaycan ərazisində xristianlığın qədim tarixi var. Qafqaz Albaniyası dövründə xristianlıq regionun mühüm dini ənənələrindən birinə çevrilib. Bu tarixlə bağlı qədim kilsə və dini abidələr Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində qorunub saxlanılır.

Müasir Azərbaycanda pravoslav, katolik və digər xristian icmaları fəaliyyət göstərir. Ölkənin dini müxtəlifliyi çərçivəsində xristian dini icmaları da hüquqi və ictimai fəaliyyət göstərirlər.

Xristianlığın incəsənətə təsiri
Xristianlıq Avropa, Yaxın Şərq və digər bölgələrin memarlıq, rəssamlıq, musiqi və ədəbiyyatına güclü təsir göstərib. Kilsələr, freskalar, ikonalar, dini heykəllər və klassik musiqi əsərlərinin böyük hissəsi xristian mövzuları ilə bağlıdır.

İncil süjetləri əsrlər boyunca rəssam və heykəltəraşların əsas mövzularından biri olub.

Xristianlığın dünya mədəniyyətində yeri
Xristianlıq yalnız dini sistem deyil, həm də dünya tarixinin və mədəniyyətinin formalaşmasına böyük təsir göstərmiş ənənələrdən biridir. O, hüquq, təhsil, fəlsəfə, memarlıq, musiqi və ictimai institutların inkişafına müxtəlif dövrlərdə təsir edib.

Bu səbəbdən xristianlığın öyrənilməsi təkcə din tarixi deyil, həm də dünya mədəniyyətinin və siyasi tarixinin anlaşılması baxımından əhəmiyyətlidir.