#xudadat bəy rəfibəyli
Xudadat bəy Rəfibəyli
Xudadat bəy Rəfibəylinin həyatı və tibbi fəaliyyəti
Xudadat bəy Ələkbər bəy oğlu Rəfibəyli (1877–1920) Azərbaycan həkimi, ictimai və dövlət xadimi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin səhiyyə naziri və Gəncə qubernatoru olub. O, 1877-ci ildə Gəncədə anadan olub, ilk təhsilini Gəncə klassik gimnaziyasında alıb. 1904-cü ildə Xarkov İmperator Universitetinin tibb fakültəsini bitirdikdən sonra universitetin hospital-klinikasının cərrahiyyə şöbəsində ordinator kimi çalışıb. 1907-ci ildə Gəncəyə qayıdaraq şəhər xəstəxanasında fəaliyyətə başlayıb və Azərbaycanın ilk ali təhsilli cərrah həkimlərindən biri kimi tanınıb.
Gəncədə səhiyyənin inkişafında rolu
Xudadat bəy Rəfibəyli həkimlik fəaliyyəti ilə yanaşı, Gəncədə səhiyyənin təşkilatlanmasına da töhfə verib. 1914-cü ildə Həsən bəy Ağayevlə birlikdə “Gəncə tibb cəmiyyəti”nin yaradılmasında iştirak edib. Cəmiyyət imkansız əhaliyə pulsuz tibbi yardım göstərir, yoluxucu xəstəliklərin qarşısının alınması və əhalinin tibbi xidmətə çıxışının genişləndirilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərirdi. Rəfibəyli həmçinin tibbi mövzularla yanaşı, ədəbiyyat, incəsənət və tarix haqqında publisistik yazılarla çıxış edib.
Onun peşəkar fəaliyyəti Rusiya imperiyası dövründə də qiymətləndirilib. Xudadat bəy müxtəlif mülki rütbələrə təqdim olunub, Gəncə Mahal Məhkəməsində fəxri barışıq hakimi vəzifəsində çalışıb və 1916-cı ildə III dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni ilə təltif edilib. Tibbi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri cərrahiyyə və əhaliyə praktik səhiyyə xidmətinin təşkili olub.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin səhiyyə naziri
1917-ci ilin martında Xudadat bəy Rəfibəyli Gəncədə yaradılan Müsəlman Milli Şurasının Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsinə üzv seçilib. O, siyasi fəaliyyətində heç bir partiyaya daxil olmayaraq bitərəf qalıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra isə dövlət idarəçiliyində mühüm vəzifə daşımağa başlayıb.
17 iyun 1918-ci ildə Fətəli xan Xoyskinin formalaşdırdığı ikinci hökumət kabinetində Xudadat bəy Rəfibəyli xalq səhiyyəsi və himayədarlıq naziri təyin olunub. Cümhuriyyət hökuməti Bakıya köçdükdən sonra səhiyyə sahəsi ayrıca nazirlik kimi təşkil edilib və Rəfibəyli səhiyyə naziri kimi fəaliyyətini davam etdirib. Onun rəhbərliyi dövründə xəstəxanaların və ambulatoriyaların fəaliyyətinin genişləndirilməsi, həkim və feldşer məntəqələrinin yaradılması, pulsuz tibbi xidmətin təşkili, laboratoriyaların və dərman anbarlarının yaradılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirilib.
Azərbaycanın milli səhiyyə sisteminin formalaşdırılması
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə müstəqil səhiyyə idarəetmə sisteminin qurulması dövlət quruculuğunun əsas istiqamətlərindən biri idi. Xudadat bəy Rəfibəylinin fəaliyyəti bu prosesin ilkin mərhələsi ilə sıx bağlıdır. Dövlət hesabına pulsuz müalicə xidmətlərinin təşkili, yeni səhiyyə müəssisələrinin açılması, tibbi avadanlıq və dərman təminatının yaxşılaşdırılması, həmçinin yoluxucu xəstəliklərə qarşı tədbirlərin həyata keçirilməsi onun nazir kimi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini təşkil edib.
1918-ci ilin dekabrında Fətəli xan Xoyskinin rəhbərlik etdiyi hökumətin istefasından sonra Xudadat bəy səhiyyə naziri vəzifəsindən ayrılıb. Bununla belə, onun Azərbaycan səhiyyə tarixindəki fəaliyyəti Cümhuriyyət dövründə dövlət səhiyyə sisteminin yaradılması və tibbi xidmətlərin təşkilatlanması ilə bağlı mühüm mərhələni əhatə edir.
Gəncə qubernatoru kimi fəaliyyəti
1919-cu ilin mayında Xudadat bəy Rəfibəyli Gəncə quberniyasının qubernatoru təyin olunub. Bu vəzifədə onun səlahiyyətlərinə bölgədə dövlət idarəçiliyinin təmin edilməsi, ictimai asayişin qorunması, təhlükəsizlik məsələlərinin idarə olunması və qaçqınların yerləşdirilməsi kimi məsələlər daxil idi. Xüsusilə Azərbaycanın qərb bölgələrində yaranmış mürəkkəb hərbi-siyasi vəziyyət və əhali köçləri Gəncə quberniyası rəhbərliyinin qarşısında ciddi inzibati və humanitar vəzifələr qoyurdu.
1920-ci ildə həbsi və ölümü
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Xudadat bəy Rəfibəyli qubernator səlahiyyətlərini yeni yaradılan inqilab komitəsinə təhvil verib. May ayında həbs edilərək sovet hakimiyyəti tərəfindən ittiham olunub və həmin il güllələnib. Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun 2 iyul 1990-cı il tarixli qərarı ilə onun barəsindəki cinayət işinə cinayət hadisəsi tərkibi olmadığına görə xitam verilib.
Xudadat bəy Rəfibəylinin fəaliyyəti Azərbaycan səhiyyə tarixində peşəkar cərrah kimi xidməti, Gəncədə tibbi təşkilatlanmanın inkişafı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində səhiyyə idarəçiliyinin formalaşdırılması və dövlət qulluğundakı fəaliyyəti ilə bağlıdır. Onun qızı Nigar Rəfibəyli sonralar Azərbaycanın tanınmış şairələrindən biri olub.
