Yarpaq

Yarpaq bitkinin əsas vegetativ orqanlarından biridir. Onun başlıca funksiyaları fotosintez, qaz mübadiləsi və suyun buxarlanmasıdır. Yarpağın quruluşu bitkinin işıqdan istifadə etməsinə və yaşadığı mühitə uyğunlaşmasına kömək edir.

Yarpaqlar ölçüsünə, formasına, rənginə və səthinin xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Enli, iynəvarı, pulcuqşəkilli və ətli yarpaqlar müxtəlif yaşayış şəraitinə uyğunlaşmanın nümunələridir.

Yarpağın quruluşu

Bir çox bitkinin yarpağı yarpaq ayasından və onu gövdəyə birləşdirən saplaqdan ibarətdir. Saplağı olmayan yarpaqlara oturaq yarpaqlar deyilir. Bəzi bitkilərdə yarpağın əsasında yarpaqaltlıqları da olur.

Yarpaq ayasındakı damarlar suyun, mineral maddələrin və fotosintez məhsullarının daşınmasında iştirak edir. Onlar həm də yarpağa mexaniki dayaq verir.

Yarpağın səthini örtən dəricik daxili toxumaları qoruyur. Onun üzərindəki kutikula adlanan qoruyucu qat su itkisini məhdudlaşdırır. Dəricikdə yerləşən ağızcıqlar isə qaz mübadiləsini və su buxarının xaric olmasını tənzimləyir.

Fotosintezdə rolu

Fotosintez zamanı bitki işıq enerjisindən istifadə edərək su və karbon qazından üzvi maddələr hazırlayır. Bu prosesdə oksigen ayrılır. Yarpağın yaşıl rəngini verən xlorofil piqmenti işığın udulmasında mühüm rol oynayır.

Fotosintez əsasən yarpaq hüceyrələrindəki xloroplastlarda gedir. Yaranan şəkərlər bitkinin böyüməsinə, yeni toxumaların formalaşmasına və enerji ehtiyaclarının ödənilməsinə xidmət edir. Onların bir hissəsi ehtiyat maddə kimi toplanır.

Yarpaq fotosintezlə yanaşı tənəffüs də edir. Bitkilər yalnız gecə deyil, gündüz də tənəffüs edir; işıq olduqda fotosintez və tənəffüs eyni vaxtda baş verə bilər.

Su dövranı və qaz mübadiləsi

Suyun bitkinin yerüstü hissələrindən, əsasən yarpaqlarından buxarlanması transpirasiya adlanır. Bu proses suyun köklərdən yuxarıya daşınmasına və yarpağın temperaturunun tənzimlənməsinə kömək edir.

Ağızcıqlar açıldıqda fotosintez üçün lazım olan karbon qazı yarpağa daxil olur, eyni zamanda su buxarı xaricə çıxır. Beləliklə, bitki karbon qazının qəbulu ilə suyun qorunması arasında tarazlıq saxlamalı olur.

İsti və quraq şəraitdə bir çox bitki su itkisini azaltmaq üçün ağızcıqlarını qismən və ya tam bağlayır. Lakin bu, karbon qazının qəbulunu da məhdudlaşdıraraq fotosintezin zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Sadə və mürəkkəb yarpaqlar

Sadə yarpağın bir yarpaq ayası olur. Aya bütöv, dilimli və ya dərin bölünmüş ola bilər. Alma, palıd və çinar sadə yarpaqlı bitkilərə nümunədir.

Mürəkkəb yarpaq ümumi saplaq üzərində yerləşən ayrı-ayrı yarpaqcıqlardan ibarətdir. Qozda lələkvarı, at şabalıdında barmaqvarı, yoncada isə üçər mürəkkəb yarpaqlar müşahidə olunur.

Yarpaqcıqla ayrıca yarpağı ayırd etməyə kömək edən əlamətlərdən biri tumurcuğun yeridir. Yarpağın gövdəyə birləşdiyi qoltuqda tumurcuq ola bilər, mürəkkəb yarpağın ayrı-ayrı yarpaqcıqlarının əsasında isə qoltuq tumurcuğu olmur.

Damarlanma və gövdədə düzülüş

Yarpaqlarda damarların yerləşməsi damarlanma adlanır. Torvari, paralel və qövsvari damarlanma geniş yayılmış formalardır. Məsələn, buğda yarpağında paralel, alma yarpağında isə torvari damarlanma görünür.

Yarpaqlar gövdə üzərində növbəli, qarşı-qarşıya və ya topa şəklində düzülə bilər. Bu düzülüş işıqdan istifadəyə və yarpaqların bir-birini kölgələməsinə təsir edir.

Yarpağın forması, kənarları, damarlanması və gövdədə yerləşməsi bitkilərin tanınmasında istifadə olunan əsas əlamətlərdəndir.

Mühitə uyğunlaşmış yarpaqlar

Quraq ərazilərin bəzi bitkilərində yarpaqlar kiçilir, qalınlaşır və ya su toplayan ətli quruluş alır. Qalın kutikula və səthdəki tükcüklər də su itkisini azaltmağa kömək edə bilər.

Kaktusların əksəriyyətində tikanlar dəyişilmiş yarpaqlardır, fotosintezin əsas hissəsini isə yaşıl gövdə yerinə yetirir. Noxudda yarpağın bəzi hissələri dayağa sarılmağa kömək edən bığcıqlara çevrilir.

Həşəratyeyən bitkilərdə yarpaqlar ov tutmağa uyğunlaşıb. Bu bitkilər fotosintez etsələr də, tutduqları canlılardan xüsusilə azot kimi qida elementləri əldə edirlər.

Yarpaqlar niyə rəng dəyişir və tökülür?

Payızda bir çox ağacın yarpaqlarında xlorofil parçalanır. Yaşıl rəng zəiflədikcə yarpaqda əvvəldən olan sarı və narıncı piqmentlər görünür. Bəzi növlərdə həmin dövrdə qırmızı və bənövşəyi çalarlar yaradan antosianlar da əmələ gəlir.

Yarpaq tökülməzdən əvvəl onun tərkibindəki qida maddələrinin bir hissəsi bitkinin digər orqanlarına daşınır. Saplağın budağa birləşdiyi hissədə ayrılma təbəqəsi yaranır və yarpaq bitkidən ayrılır.

Yarpaqtökümü soyuq və ya quraq mövsümə uyğunlaşma üsuludur. Həmişəyaşıl bitkilər də yarpaqlarını yeniləyir, lakin onların yarpaqları adətən eyni vaxtda kütləvi şəkildə tökülmür.

Təbiətdə və insan həyatında əhəmiyyəti

Yarpaqlar bir çox heyvanın qidasıdır və kiçik canlılar üçün yaşayış mühiti yaradır. Yerə tökülən yarpaqlar parçalandıqca üzvi maddələr torpağa qayıdır. Xəzəl örtüyü torpağın nəmliyini qorumağa və temperatur dəyişmələrini yumşaltmağa kömək edir.

İnsanlar müxtəlif bitkilərin yarpaqlarından qida, içki və ədviyyat kimi istifadə edirlər. Çay yarpağı, ispanaq, kahı, nanə və dəfnə buna nümunədir. Azərbaycan mətbəxində üzüm yarpağı dolmanın hazırlanmasında mühüm yer tutur.

Yarpağın qida kimi istifadəsi bitkinin düzgün tanınmasını tələb edir. Bütün yarpaqlar yeməli deyil; bəzi bitkilərin yarpaqları zəhərli maddələr daşıyır.