Yay fəsli

Yay fəsli ilin ən isti dövrü və yaz ilə payız arasında yerləşən dörd əsas fəsildən biridir. Şimal yarımkürəsində, o cümlədən Azərbaycanda yay ayları iyun, iyul və avqust hesab olunur. Bu dövrdə günlər uzun, gecələr qısa olur, Günəş üfüq üzərində daha yüksək mövqedə görünür və Yer səthi daha çox günəş enerjisi alır. Nəticədə havanın və torpağın temperaturu yüksəlir, təbiətdə yazda başlayan inkişaf prosesi davam edir, bir çox meyvə və tərəvəz yetişir.

Yayın xüsusiyyətləri dünyanın hər yerində eyni deyil. Azərbaycanın özündə belə Abşeron yarımadasının yayı ilə Böyük Qafqazın yüksək dağlıq ərazilərindəki yay arasında ciddi fərq var. Aran rayonlarında uzunmüddətli isti və quraqlıq müşahidə oluna bildiyi halda, dağlarda temperatur xeyli aşağı olur və hava daha tez dəyişə bilir.

Yay hansı aylardır?

Meteoroloji bölgüyə əsasən Şimal yarımkürəsində yay 1 iyundan 31 avqusta qədər davam edir. Buna görə iyun yayın ilk, iyul ikinci, avqust isə son ayıdır. Gündəlik həyatda hava müşahidələri və iqlim statistikası üçün əsasən bu bölgüdən istifadə olunur.

Astronomik yay isə başqa prinsipə əsaslanır. Şimal yarımkürəsində o, iyun gündönümü ilə başlayır və sentyabr bərabərliyi ilə başa çatır. Buna görə meteoroloji və astronomik yayın başlanma və bitmə tarixləri eyni deyil.

Cənub yarımkürəsində vəziyyət əksinədir. Azərbaycan, Türkiyə və Avropada qış olduğu vaxt Avstraliya kimi Cənub yarımkürəsi ölkələrində yay yaşanır. Bunun səbəbi Yer kürəsinin oxunun orbit müstəvisinə nəzərən maili olmasıdır.

Yay niyə isti olur?

Yayın isti keçməsinin əsas səbəbi Yerin Günəşə xeyli yaxınlaşması deyil. Fəsilləri yaradan əsas amil Yer oxunun təxminən 23,5 dərəcə maili olmasıdır. Yer Günəş ətrafında hərəkət etdikcə ilin müəyyən hissəsində Şimal yarımkürəsi Günəşə doğru daha çox yönəlir.

Bu zaman Günəş şüaları səthə daha böyük bucaq altında düşür və eyni sahəyə daha çox enerji çatdırır. Eyni zamanda gündüzün uzunluğu artır. Yer səthi gün ərzində daha uzun müddət Günəşdən enerji aldığı üçün hava tədricən qızır.

Məhz buna görə yay və qış arasındakı temperatur fərqini sadəcə Yerlə Günəş arasındakı məsafə ilə izah etmək yanlışdır. Əslində Yer Günəşə ən yaxın mövqelərindən birinə Şimal yarımkürəsində qış yaşanan yanvarın əvvəlində çatır.

Yay gündönümü

Şimal yarımkürəsində ilin ən uzun gündüzü yay gündönümü zamanı müşahidə edilir. Bu hadisə adətən 20 və ya 21 iyun tarixlərinə təsadüf edir. Həmin vaxt Şimal yarımkürəsi Günəşə maksimum dərəcədə yönəlmiş vəziyyətdə olur.

Yay gündönümündən sonra gündüzlərin uzunluğu tədricən azalmağa başlayır. Bununla belə, ən yüksək temperatur çox vaxt məhz gündönümü günü müşahidə olunmur. Torpaq, su və atmosferin qızması müəyyən vaxt tələb etdiyindən bir çox ərazidə ən isti dövr iyul və ya avqust ayına düşür.

Bu gecikmə mövsümi temperatur dəyişikliklərinin mühüm xüsusiyyətlərindən biridir.

Azərbaycanda yay fəsli

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və mürəkkəb relyefi ölkə daxilində yayın müxtəlif keçməsinə səbəb olur. Xəzər dənizinin sahili, Kür-Araz ovalığı, Böyük və Kiçik Qafqazın dağlıq əraziləri, Talış dağları və Naxçıvan eyni vaxtda fərqli temperatur və yağıntı şəraitinə malik ola bilər.

Aran və düzənlik ərazilərdə yay əsasən isti və quraq keçir. Kür-Araz ovalığında yüksək temperatur və intensiv buxarlanma kənd təsərrüfatında suvarmaya tələbatı artırır. Dağlara qalxdıqca isə temperatur azalır. Yüksək dağlıq ərazilərdə yay qısa və sərin ola bilər.

Xəzər dənizi Bakı və Abşeronun hava şəraitinə də təsir göstərir. Dəniz temperatur dəyişmələrini müəyyən qədər yumşalda bilir. Bakı üçün xarakterik olan güclü küləklər isə isti günlərdə insanın hiss etdiyi temperaturu dəyişdirə bilər.

İyun ayı

İyun Azərbaycanda yayın başlanğıcıdır. Yazdan yaya keçidlə temperatur yüksəlir və günün işıqlı hissəsi ilin maksimumuna yaxınlaşır. Bir çox bölgədə meyvə və tərəvəz məhsullarının yetişmə dövrü başlayır.

İyunun ikinci yarısında düzənlik rayonlarında istilər daha davamlı xarakter ala bilər. Bununla belə, dağlıq ərazilərdə hava dəyişkən qala, lokal yağış və şimşək müşahidə oluna bilər.

İyun həm də insanların dəniz, bağ və digər açıq məkanlarda daha çox vaxt keçirməyə başladığı dövrdür.

İyul ayı

İyul Azərbaycanda adətən ilin ən isti dövrünün daxil olduğu aylardan biridir. Günəş radiasiyasının yüksək olması, az buludluluq və uzunmüddətli quru hava şəraiti bəzi ərazilərdə temperaturun kəskin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

İsti hava xüsusilə günorta saatlarında açıq havada işləyən insanlar üçün əlavə risk yaradır. Tikinti, kənd təsərrüfatı, yol işləri və digər fiziki əmək sahələrində günvurma, istilik tükənməsi və susuzlaşma ehtimalı artır.

İyul həmçinin suvarılan kənd təsərrüfatı sahələrində suya tələbatın yüksək olduğu dövrdür. Yüksək temperatur torpaqdan və bitkilərdən su itkisini sürətləndirir.

Avqust ayı

Avqust meteoroloji yayın son ayıdır. Ayın ilk yarısında isti hava iyul səviyyəsində davam edə bilər. Ayın sonuna yaxın gündüzlər artıq nəzərəçarpacaq dərəcədə qısalır və bəzi bölgələrdə gecə temperaturu aşağı düşməyə başlayır.

Azərbaycanda avqust üzüm, əncir, qarpız, yemiş və müxtəlif bağ məhsullarının yetişməsi ilə əlaqələndirilən aylardan biridir. Məhsulun yetişmə vaxtı bitki növündən, sortdan, yüksəklikdən, temperaturdan, suvarmadan və konkret regionun iqlimindən asılı olaraq dəyişir.

Avqustun bitməsi ilə meteoroloji yay başa çatır və sentyabrın 1-dən payız dövrü başlayır. Lakin Azərbaycanda isti hava sentyabrda da uzun müddət davam edə bilər.

Yayda təbiətdə hansı dəyişikliklər baş verir?

Yazda sürətlə başlayan vegetasiya yayda davam edir. Ağaclar tam yarpaqlanır, bir çox bitki çiçəkləmə mərhələsini tamamlayaraq meyvə və toxum formalaşdırır. İstilik və günəş işığının çoxluğu fotosintez üçün əlverişli şərait yaratsa da, həddindən artıq istilik və su çatışmazlığı bitkilər üçün stressə çevrilə bilər.

Heyvanların davranışında da mövsümi dəyişikliklər müşahidə olunur. Bir çox canlı səhər və axşam saatlarında daha fəal olur, günün ən isti hissəsində isə kölgəli və sərin yerlərə çəkilir. Su mənbələrinin azalması quraq ərazilərdə vəhşi heyvanların hərəkətinə də təsir göstərə bilər.

Yayın ikinci yarısında bəzi bitkilər artıq həyat dövrünü tamamlayır və təbiətdə payıza keçidin ilk əlamətləri görünməyə başlayır.

Yay və kənd təsərrüfatı

Yay Azərbaycan kənd təsərrüfatı üçün ən aktiv mövsümlərdən biridir. Taxıl biçini, meyvə və tərəvəz yığımı, pambıq və digər bitkilərə qulluq, suvarma və bağçılıq işlərinin böyük hissəsi bu dövrdə aparılır.

İsti və quraq şəraitdə əsas məsələlərdən biri suyun düzgün idarə edilməsidir. Suvarmanın vaxtı və miqdarı bitkinin növünə, inkişaf mərhələsinə, torpağın xüsusiyyətlərinə və hava şəraitinə uyğun seçilməlidir. Suyun həddindən artıq verilməsi də onun çatışmazlığı kimi problem yarada bilər.

Damcı suvarma kimi sistemlər suyu bitkinin kök zonasına daha məqsədli çatdırmağa imkan verir. İqlim dəyişiklikləri fonunda su ehtiyatlarından səmərəli istifadə Azərbaycan kənd təsərrüfatı üçün getdikcə daha aktual məsələyə çevrilir.

Yayda isti hava insan orqanizminə necə təsir edir?

İnsan orqanizmi bədən temperaturunu sabit saxlamaq üçün isti havada tərləməni artırır. Tərləmə zamanı orqanizm su və elektrolit itirir. Maye itkisi vaxtında bərpa edilmədikdə susuzlaşma yarana bilər.

Güclü istilik zamanı baş ağrısı, halsızlıq, başgicəllənmə, ürəkbulanma və həddindən artıq tərləmə kimi əlamətlər istiliklə əlaqəli pozuntuların göstəricisi ola bilər. Daha ağır vəziyyət olan istilik vurması isə həyati təhlükəli ola bilər və təcili tibbi yardım tələb edir.

Uşaqlar, yaşlı insanlar, bəzi xroniki xəstəlikləri olan şəxslər və uzun müddət açıq havada fiziki iş görənlər isti havanın təsirinə daha həssas ola bilərlər.

Yayda Günəşdən qorunma

Yayda ultrabənövşəyi şüalanmaya məruzqalma artır. Uzun müddət qorunmadan Günəş altında qalmaq dərinin yanmasına və uzunmüddətli perspektivdə dəri zədələnməsi riskinin artmasına səbəb ola bilər.

Günəşdən qorunmaq üçün kölgədən istifadə etmək, uyğun geyim və baş örtüyü seçmək, gözləri UV şüalarından qoruyan gün eynəyi taxmaq və açıq qalan dəri sahələrinə uyğun günəşdən qoruyucu vasitə çəkmək mümkündür. Xüsusilə günorta saatlarında birbaşa günəş altında uzun müddət qalma müddətini azaltmaq faydalıdır.

Buludlu yay günündə də UV şüalanması tamamilə yox olmur. Buna görə yalnız havanın temperaturuna baxaraq Günəşdən qorunmağa ehtiyac olmadığı qənaətinə gəlmək düzgün deyil.

İsti havada işləmək

Yay fəsli açıq havada işləyənlər üçün xüsusi təhlükəsizlik tədbirləri tələb edir. Günəş altında ağır fiziki iş orqanizmin yaratdığı istiliyi daha da artırır. Yüksək temperatur və rütubət birlikdə olduqda bədənin tərləmə vasitəsilə soyuması da çətinləşə bilər.

İş zamanı içməli suya çıxış, kölgəli və ya sərin istirahət yeri, uyğun iş-istirahət rejimi və yeni işçilərin istiyə tədricən uyğunlaşdırılması vacibdir. Ağır fiziki işlərin mümkün olduqda günün daha sərin saatlarına keçirilməsi də istilik yükünü azaltmağa kömək edir.

İşçinin davranışında çaşqınlıq, koordinasiya pozuntusu və huşun dəyişməsi müşahidə olunursa, bunu sadəcə yorğunluq kimi qəbul etmək olmaz. Belə əlamətlər ağır istilik xəstəliyinə işarə edə bilər.

Yayda yanğın təhlükəsi

İsti və quraq yay havaları bitki örtüyünün qurumasını sürətləndirə və yanğın təhlükəsini yüksəldə bilər. Quru ot, kol və meşəlik ərazilərdə kiçik alışma mənbəyi küləkli şəraitdə sürətlə yayılan yanğına çevrilə bilər.

Siqaret kötüyünün ətrafa atılması, açıq alovdan nəzarətsiz istifadə və quru bitki örtüyünün yaxınlığında od yandırılması təhlükəlidir. Piknik və istirahətdən sonra ocağın tam söndürüldüyünə əmin olmaq lazımdır.

Yayda temperaturun yüksəlməsi ilə elektrik avadanlıqları və soyutma sistemlərinin yükü də arta bilər. Buna görə məişət və iş yerlərində elektrik təhlükəsizliyi qaydalarına əməl olunması vacibdir.

Yayda istirahət və turizm

Yay Azərbaycanda əsas turizm mövsümlərindən biridir. Xəzər sahili çimərlik istirahəti üçün istifadə olunur, Quba, Qusar, Şəki, Qax, Qəbələ, Lerik və digər dağlıq və dağətəyi ərazilər isə daha sərin hava və təbiət turizmi ilə seçilir.

Dənizdə istirahət zamanı yalnız icazə verilən və təhlükəsizlik nəzarəti olan çimərliklərdən istifadə etmək daha təhlükəsizdir. Güclü külək, dalğa və axın zamanı suya daxil olmaq risk yarada bilər. Uşaqlar isə suyun yaxınlığında daim böyüklərin nəzarətində olmalıdırlar.

Dağ turizmində hava proqnozunun əvvəlcədən yoxlanması xüsusilə vacibdir. Düzənlikdə isti və günəşli hava olduğu halda dağlıq ərazidə qısa müddətdə yağış, şimşək, duman və temperaturun enməsi mümkündür.

Yay fəslinin əsas xüsusiyyətləri

Yay uzun gündüzlər, yüksək temperatur, intensiv günəş radiasiyası və təbiətdə aktiv vegetasiya ilə seçilir. Azərbaycanda bu xüsusiyyətlər ölkənin relyefinə və iqlim müxtəlifliyinə görə fərqli şəkildə özünü göstərir. Aran rayonlarında uzun və isti yay, yüksək dağlıq ərazilərdə isə daha qısa və sərin yay müşahidə olunur.

Bu fəsil kənd təsərrüfatı, turizm və açıq havada fəaliyyət üçün geniş imkanlar yaradır, eyni zamanda isti hava, susuzlaşma, günvurma, UV şüalanması, quraqlıq və yanğın kimi riskləri artırır. Buna görə yay fəsli yalnız istirahət mövsümü deyil, hava şəraitinə uyğun davranış və düzgün planlaşdırma tələb edən dövrdür.