Yazı maşını

Yazı maşını hərfləri, rəqəmləri və digər işarələri klavişlər vasitəsilə kağız üzərinə mexaniki və ya elektromexaniki üsulla köçürən yazı qurğusudur. Kompüterlərin və mətn redaktorlarının geniş yayılmasından əvvəl yazı maşınları idarələrdə, redaksiyalarda, dövlət müəssisələrində, məktəblərdə və şəxsi yazışmalarda əsas mətn hazırlama vasitələrindən biri olub. Bu qurğu sənədlərin əl yazısından daha standart və oxunaqlı formada hazırlanmasına imkan verib.

Yazı maşını nədir?

Yazı maşınında istifadəçi klavişə basdıqda müvafiq hərf və ya işarənin kağız üzərində çap olunmasını təmin edən mexanizm hərəkətə gəlir.

Klassik mexaniki modellərdə hərf və işarələr metal elementlər üzərində yerləşirdi. Klaviş basıldıqda uyğun element mürəkkəb lentə, lent isə kağıza toxunaraq simvolun izini yaradırdı.

Beləliklə, müasir kompüter klaviaturasından fərqli olaraq yazı maşınında mətn birbaşa fiziki kağız üzərində formalaşırdı.

Yazı maşınının yaranması

Mexaniki yazının yaradılması ideyası müasir yazı maşınından xeyli əvvəl meydana çıxıb. XVIII və XIX əsrlərdə müxtəlif ixtiraçılar yazını mexanikləşdirmək üçün qurğular hazırlamışdılar.

Müasir yazı maşınının formalaşmasında Kristofer Letem Şoulz (Christopher Latham Sholes), Karlos Qlidden (Carlos Glidden) və onların əməkdaşlarının XIX əsrin ikinci yarısında apardıqları işlər xüsusi rol oynayıb.

Şoulz, Qlidden və Samuel Soul 1868-ci ildə yazı maşını ilə bağlı patent aldılar. Sonrakı təkmilləşdirmələr isə texnologiyanın kommersiya baxımından uğurlu məhsula çevrilməsinə şərait yaratdı.

Remington yazı maşını

Yazı maşınının geniş yayılmasında E. Remington & Sons şirkətinin rolu böyük olub. Şoulz və Qliddenin konstruksiyası əsasında hazırlanan yazı maşını 1874-cü ildə Remington tərəfindən satışa çıxarıldı.

Bu model ilk yaradılmış yazı maşını deyildi, lakin kommersiya uğuru qazanan ilk yazı maşınlarından biri kimi tarixə düşdü.

İlk Remington modeli yalnız böyük hərflərlə yazmağa imkan verirdi. 1878-ci ildə təqdim edilən sonrakı modeldə isə həm böyük, həm də kiçik hərflərin yazılması mümkün oldu.

Yazı maşınının quruluşu

Klassik mexaniki yazı maşını bir-biri ilə əlaqəli çoxsaylı hissələrdən ibarətdir.

Klaviatura istifadəçinin hərfləri və işarələri seçməsinə imkan verir. Hərf qolları və ya digər çap mexanizmi seçilmiş simvolu kağıza köçürür. Mürəkkəb lent çap elementinin kağız üzərində iz buraxmasını təmin edir.

Kağız silindr formalı val üzərində yerləşdirilir. Karetka isə yazı prosesi zamanı sətrin formalaşmasına imkan verən hərəkətli hissədir.

Modeldən asılı olaraq bu mexanizmlərin quruluşunda fərqlər mövcuddur.

Mürəkkəb lent

Klassik yazı maşınının mühüm elementlərindən biri mürəkkəb lentdir. Metal hərf elementi birbaşa kağıza deyil, əvvəlcə mürəkkəb lentə toxunur.

Zərbə nəticəsində lentdəki boya kağızın üzərinə keçir və hərf formalaşır.

Bəzi lentlər iki rəngli hazırlanırdı. Uyğun mexanizmə malik yazı maşınlarında istifadəçi, məsələn, qara və qırmızı çap arasında seçim edə bilirdi.

Karetka və kağızın hərəkəti

Yazı maşınında mətnin sətirlər üzrə düzgün yerləşməsi üçün kağızın və çap mövqeyinin idarə edilməsi tələb olunur.

Klassik modellərdə karetka hər simvol yazıldıqca müəyyən məsafə hərəkət edir. Sətrin sonuna çatdıqda istifadəçi xüsusi qolla karetkaya başlanğıc mövqeyini qaytarır və kağızı növbəti sətrə keçirir.

Kompüterlərdə avtomatik həyata keçirilən sətrə keçid əməliyyatı mexaniki yazı maşınlarında fiziki hərəkət tələb edirdi.

QWERTY klaviaturası

Yazı maşınlarının texnologiya tarixində ən uzunömürlü irslərindən biri QWERTY klaviatura düzümüdür.

Şoulz və Qliddenin kommersiya uğuru qazanan yazı maşınlarında QWERTY düzümü istifadə olunurdu. Remington maşınlarının yayılması bu klaviatura sisteminin geniş qəbul edilməsinə təsir göstərdi.

Sonralar QWERTY kompüter klaviaturalarına da keçdi. Buna görə XIX əsrin yazı maşınlarında formalaşmış klaviatura prinsiplərinin izləri bu gün kompüter və digər rəqəmsal cihazlarda qalır.

Mexaniki yazı maşını

Mexaniki yazı maşını elektrik enerjisi tələb etmədən işləyir. Bütün əsas əməliyyatlar istifadəçinin klavişlərə və digər mexaniki idarəetmə elementlərinə tətbiq etdiyi qüvvə ilə həyata keçirilir.

Bu modellər möhkəm mexaniki konstruksiyası və xarakterik yazı səsi ilə tanınır.

Mexaniki yazı maşınlarının portativ modelləri də hazırlanırdı. Daha yığcam konstruksiya onları evdə, səfərdə və ofisdən kənarda istifadə üçün əlverişli edirdi.

Elektrik yazı maşını

Texnologiyanın inkişafı nəticəsində elektrik və elektron yazı maşınları meydana çıxdı.

Elektrik yazı maşınlarında istifadəçinin klavişə tətbiq etdiyi fiziki qüvvənin bir hissəsi elektrik mexanizmi ilə əvəz olunurdu. Bu, yazı prosesinin daha rahat və ardıcıl olmasına imkan verirdi.

Sonrakı elektron modellərdə yaddaş, mətnə müəyyən düzəlişlərin edilməsi və digər əlavə funksiyalar da meydana çıxdı. Belə cihazlar klassik yazı maşını ilə müasir mətn prosessoru arasında keçid mərhələlərindən biri oldu.

Yazı maşını və çap maşını

Yazı maşını ilə mətbəə çap maşını eyni qurğu deyil.

Yazı maşını əsasən bir istifadəçinin sənədi birbaşa hazırlaması üçün nəzərdə tutulur və hər klaviş hərəkəti kağız üzərində ayrıca simvol yaradır.

Mətbəə avadanlığı isə kitab, qəzet, jurnal və digər materialların çoxsaylı nüsxələrinin istehsalına yönəlib.

Hər iki texnologiya mətnin mexaniki şəkildə kağıza köçürülməsi ilə əlaqəli olsa da, onların təyinatı və iş prinsipi fərqlidir.

Ofislərdə yazı maşını

XIX əsrin sonlarından etibarən yazı maşını ofis işinin təşkilinə ciddi təsir göstərdi. Məktublar, hesabatlar, müqavilələr və digər sənədlərin daha standart şəkildə hazırlanması mümkün oldu.

Yazı maşınının yayılması ilə peşəkar makinaçı işi də formalaşdı. Sürətli və səhvsiz yazmaq xüsusi peşə bacarığına çevrildi və makinaçılıq kursları yaradıldı.

XX əsrin böyük hissəsində yazı maşını müxtəlif ölkələrdə inzibati və kargüzarlıq işlərinin xarakterik vasitələrindən biri olaraq qaldı.

Yazı maşını və kompüter

Fərdi kompüterlərin və mətn prosessorlarının yayılması yazı maşınlarının gündəlik istifadəsini əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı.

Kompüter istifadəçiyə mətni çap etməzdən əvvəl dəyişdirmək, silmək, köçürmək, saxlamaq və çoxaltmaq imkanı verir. Klassik yazı maşınında isə hərf kağıza vurulduqdan sonra düzəliş etmək daha çətin idi.

Bununla belə, müasir kompüter klaviaturasının quruluşunda və yazı terminologiyasında yazı maşını dövrünün təsirini görmək mümkündür.

Yazı maşını kolleksiya predmeti kimi

Bu gün köhnə yazı maşınları texnika tarixi ilə maraqlanan kolleksiyaçılar üçün əhəmiyyətli əşyalar sırasındadır.

Remington, Underwood, Royal, Olivetti və digər istehsalçıların tarixi modellərinə muzey və şəxsi kolleksiyalarda rast gəlinir. Konkret yazı maşınının kolleksiya dəyəri onun istehsal tarixi, modeli, nadirliyi, texniki vəziyyəti və orijinallığı kimi amillərdən asılı ola bilər.

Yazı maşınları həm də müəyyən dövrün ofis mədəniyyətini, yazı texnologiyasını və sənaye dizaynını nümayiş etdirən tarixi eksponatlar kimi qorunur.

Yazı maşınının texnologiya tarixində yeri

Yazı maşını əl yazısı ilə rəqəmsal mətn hazırlama texnologiyaları arasındakı mühüm mərhələlərdən biridir. O, sənədlərin hazırlanma sürətinə, ofis işinin təşkilinə və peşəkar yazışma mədəniyyətinə təsir göstərib.

Mexaniki yazı maşınlarının gündəlik istifadəsi böyük ölçüdə kompüterlərlə əvəzlənsə də, onların yaratdığı klaviatura və mətn daxil etmə prinsiplərinin bir hissəsi müasir texnologiyada yaşamağa davam edir.