Yazılıtəpə

Yazılıtəpə Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğunun qayaüstü təsvirlərlə zəngin arxeoloji sahələrindən biridir. Cingirdağla birlikdə vahid arxeoloji kompleks kimi araşdırılan ərazi müxtəlif dövrlərə aid petroqlifləri, işarələri və digər arxeoloji izləri ilə seçilir. “Yazılıtəpə” adının özü də qayaların üzərindəki çoxsaylı təsvir və işarələrlə əlaqələndirilir.

Yazılıtəpə harada yerləşir?

Yazılıtəpə Qobustanın Cingirdağ ərazisi ilə bağlı olan qayalı arxeoloji sahədir. Elmi ədəbiyyatda bu əraziyə çox vaxt Cingirdağ–Yazılıtəpə kompleksi kimi müraciət edilir.

Yazılıtəpə Qobustanın Böyükdaş və Kiçikdaş kimi digər məşhur arxeoloji sahələrindən fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Bununla belə, onların hamısı Qobustanın geniş qayaüstü incəsənət və arxeoloji irsinin ayrı-ayrı hissələridir.

1966-cı ildə Qobustanın Böyükdaş, Kiçikdaş, Cingirdağ və Yazılıtəpə əraziləri dövlət tarix-bədii qoruğu elan edilən əsas sahələr sırasında olub.

Yazılıtəpə adının mənşəyi

Yazılıtəpənin adı ərazidəki qayalar üzərində çoxlu təsvir və işarələrin olması ilə bağlıdır. Qaya səthlərində müxtəlif dövrlərdə yaradılmış heyvan və insan fiqurları, işarələr və digər petroqliflər qeydə alınıb.

Bu xüsusiyyət ərazinin adında da əksini tapıb və “Yazılıtəpə” – üzərində təsvir və işarələr olan təpə anlayışı formalaşıb.

Buradakı qayaüstü təsvirlər eyni dövrə aid deyil. Onların arasında müxtəlif tarixi mərhələlərin izləri mövcuddur.

Cingirdağ–Yazılıtəpə qayaüstü təsvirləri

Cingirdağ–Yazılıtəpə Qobustanın mühüm petroqlif sahələrindən biridir. Buradakı təsvirlər arasında heyvanlar, insan fiqurları, süvarilər, müxtəlif həndəsi və simvolik işarələrə rast gəlinir.

Tədqiqatlarda bu ərazidə Erkən Tunc dövründən başlayaraq daha sonrakı tarixi mərhələlərə qədər müxtəlif dövrlərə aid təsvirlərin mövcudluğu göstərilir. Bu, Yazılıtəpənin qayaüstü irsinin uzun zaman ərzində formalaşdığını göstərən mühüm xüsusiyyətdir.

Bəzi qayalarda müxtəlif dövrlərə aid təsvirlərin eyni səthdə yerləşməsi onların yaradılma ardıcıllığının və üslub dəyişikliklərinin araşdırılmasına imkan verir.

Yazılıtəpədə hansı təsvirlər var?

Yazılıtəpədə heyvan təsvirləri xüsusi yer tutur. Qayalarda keçi, maral və digər heyvan fiqurları ilə yanaşı insan və atlı təsvirləri də qeydə alınıb.

Müxtəlif işarələr, həndəsi formalar və daha sonrakı dövrlərə aid yazılar da ərazinin qayaüstü irsinin bir hissəsidir.

Bu müxtəliflik Yazılıtəpəni yalnız bir dövrün həyatını əks etdirən məkan kimi deyil, uzun zaman ərzində insanların iz qoyduğu arxeoloji sahə kimi qiymətləndirməyə imkan verir.

Yazılıtəpənin tədqiqi

Yazılıtəpə Qobustan qayaüstü təsvirlərinin elmi tədqiqi tarixində xüsusi yer tutur. 1939-cu ildə arxeoloq İshaq Cəfərzadə məhz Cingirdağ–Yazılıtəpə ərazisində qayaüstü təsvirləri qeydə alıb. Bu hadisə Qobustan abidələrinin sistemli elmi tədqiqinin başlanğıc mərhələlərindən biri hesab olunur.

Sonrakı dövrlərdə Qobustanın digər sahələri ilə yanaşı Cingirdağ və Yazılıtəpədə də araşdırmalar davam etdirilib.

Müasir tədqiqatlarda qayaüstü təsvirlərin fotoşəkillərlə sənədləşdirilməsi, koordinatlarının müəyyənləşdirilməsi, rəqəmsal məlumat bazalarının hazırlanması və 3D modelləşdirmə kimi üsullardan da istifadə edilir.

Yeni petroqliflərin aşkarlanması

Cingirdağ–Yazılıtəpə sahəsinin tədqiqi yalnız keçmişdə aparılmış araşdırmalarla məhdudlaşmır. Son illərdə Qobustan tədqiqatçıları tərəfindən burada yeni qayaüstü təsvirlər müəyyən edilib.

Elmi məlumatlara görə, 2016-cı ildən başlayan çöl tədqiqatları nəticəsində Cingirdağ–Yazılıtəpə ərazisində yüzlərlə yeni qayaüstü təsvir sənədləşdirilib. Bu araşdırmalar Qobustanın petroqlif ehtiyatının əvvəl məlum olandan daha zəngin olduğunu göstərib.

Yeni tapıntılar ərazinin müasir arxeoloji tədqiqatlar üçün də aktual olduğunu göstərir.

Qaval daşı və Yazılıtəpə

Qobustanın məşhur Qaval daşlarından biri də Cingirdağ–Yazılıtəpə ərazisində yerləşir. Dövlət qeydiyyatında bu obyekt dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidə kimi göstərilir.

Qaval daşı başqa daşla vurulduqda cingiltili səslər çıxarması ilə tanınır. Bu xüsusiyyət daşın altdakı qaya parçaları üzərində müəyyən nöqtələrdə dayanması və onun bir hissəsinin boşluq üzərində qalması ilə əlaqələndirilir.

Qaval daşının qədim Qobustan sakinləri tərəfindən musiqi aləti kimi istifadə edildiyi ehtimal olunur. Onun səthində uzunmüddətli istifadənin izləri müşahidə edilir.

Yazılıtəpənin Qobustan irsində yeri

Yazılıtəpənin əhəmiyyəti burada yalnız çoxsaylı qayaüstü təsvirlərin olması ilə məhdudlaşmır. Ərazi Qobustan petroqliflərinin müxtəlif tarixi mərhələlər üzrə inkişafını araşdırmaq üçün mühüm material təqdim edir.

Cingirdağ–Yazılıtəpədəki təsvirlərin sənədləşdirilməsi insan və heyvan obrazlarının, işarələrin və qayaüstü incəsənət üslublarının zamanla necə dəyişdiyini öyrənməyə imkan verir.

Yazılıtəpə Böyükdaş və Kiçikdaşla birlikdə Qobustanın qədim mədəni irsini formalaşdıran əsas arxeoloji məkanlardan biridir. Buradakı petroqliflərin və qayalı landşaftın qorunması Azərbaycanın qayaüstü incəsənət irsinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.