Yəşəm

Yəşəm əsasən mikrokristallik kvarsdan və kvarsın çox xırda dənəli formalarından ibarət olan sıx, möhkəm və dekorativ təbii daşdır. O, adətən qırmızı, qəhvəyi, sarı, yaşıl, boz və müxtəlif naxışlı rənglərdə rast gəlinir. Yəşəm qədim dövrlərdən bəri bəzək əşyaları, möhürlər, oyma məmulatları, dekorativ predmetlər və zərgərlik məhsullarının hazırlanmasında istifadə olunur.

Yəşəm nədir?
Yəşəm kvars ailəsinə daxil olan opaq və çox incə dənəli silisiumlu materialdır. Onun əsas tərkibi silisium dioksiddir, lakin dəmir oksidləri, gil mineralları və digər qarışıqlar daşın rənginə və naxışına təsir göstərə bilər.
Yəşəm çox vaxt müxtəlif rəngli zolaqlar, ləkələr və damarlarla müşahidə olunur. Bu naxışlar onun dekorativ görünüşünü formalaşdıran əsas xüsusiyyətlərdəndir.

Kimyəvi tərkibi
Yəşəmin əsas kimyəvi komponenti SiO₂-dir. Buna görə o, kvarsla eyni əsas kimyəvi tərkibə malikdir.
Bununla belə, yəşəmin içindəki əlavə mineral və kimyəvi qarışıqlar onu rəng və tekstura baxımından adi şəffaf kvarsdən fərqləndirir.

Rəngləri
Yəşəm çox geniş rəng spektrinə malikdir. Qırmızı, sarı, qəhvəyi və yaşıl tonlar ən geniş yayılmış rənglərdəndir.
Qırmızı yəşəmin rəngi çox vaxt dəmir oksidləri ilə əlaqələndirilir. Sarı və qəhvəyi tonlar da dəmir birləşmələrinin müxtəlif oksidləşmə formalarından yarana bilər. Yaşıl rəng isə digər mineral daxilolmalarla bağlı ola bilər.

Yəşəmin naxışları
Yəşəm vahid rəngli ola bilər, lakin çox vaxt mürəkkəb naxış və strukturlarla seçilir. Bəzi nümunələrdə zolaqlar, dairəvi fiqurlar, ləkələr və landşaftı xatırladan təsvirlər yaranır.
Bu cür təbii naxışlara görə müxtəlif yəşəm növlərinə ticarətdə ayrıca adlar verilir. Məsələn, mənzərəli yəşəm, brekçiya yəşəmi və okean yəşəmi kimi adlara rast gəlinir.

Yəşəm və kvars arasındakı əlaqə
Yəşəm kvarsın şəffaf kristal forması deyil. O, çox xırda kvars kristallarının və digər silisiumlu komponentlərin birləşməsindən yaranan sıx materialdır.
Bu səbəbdən yəşəm mikrokristallik və ya kriptokristallik silisium materialları ilə əlaqəli hesab olunur.

Yəşəm və xalsedon
Yəşəm çox vaxt xalsedonla birlikdə təsnif edilir. Xalsedon da çox incə dənəli kvars və moqaniti özündə birləşdirən silisiumlu materialdır.
Fərq əsasən görünüş və şəffaflıq səviyyəsi ilə bağlıdır. Yəşəm adətən opaq və daha çox mineral qarışıqlara malik olur, xalsedon isə çox vaxt yarımşəffaf görünür.

Yəşəmin sərtliyi
Yəşəm Mohs sərtlik şkalası üzrə təxminən 6,5–7 sərtliyə malikdir. Bu göstərici onu gündəlik istifadə üçün kifayət qədər davamlı dekorativ daş edir.
Yüksək sərtliyi sayəsində yəşəm cızılmaya və aşınmaya qarşı nisbətən dayanıqlıdır. Bununla belə, güclü zərbələr nəticəsində qırıla bilər.

Yəşəm necə yaranır?
Yəşəm müxtəlif geoloji proseslər nəticəsində formalaşa bilər. Silisiumla zəngin məhlulların süxurlarda çökməsi, vulkanik proseslər və çökmə mühitləri onun yaranmasında rol oynaya bilər.
Mineral qarışıqlar və dəmir tərkibli maddələr silisiumlu materialın daxilində toplandıqda müxtəlif rəng və naxışlar meydana çıxır.

Qırmızı yəşəm
Qırmızı yəşəm ən tanınmış növlərdən biridir. Onun rəngi əsasən hematit və digər dəmir oksidləri ilə əlaqədardır.
Qırmızı yəşəm dekorativ daş, muncuq və müxtəlif oyma əşyaların hazırlanmasında istifadə olunur.

Mənzərəli yəşəm
Mənzərəli yəşəm səthində təbiət mənzərələrini xatırladan naxışların görünməsi ilə seçilir. Bu naxışlar mineral qarışıqların və rəng qatlarının qeyri-bərabər paylanması nəticəsində yaranır.
Hər daşın naxışı fərqli olduğundan belə yəşəm nümunələri dekorativ və kolleksiya məqsədləri üçün maraq doğurur.

Brekçiya yəşəmi
Brekçiya yəşəmi qırılmış və sonradan yenidən təbii mineral materialla sementləşmiş fraqmentlərdən ibarət görünüşə malikdir.
Bu struktur daşda kontrastlı xətlər və mozaikaya bənzər naxışlar yaradır.

Zərgərlikdə istifadəsi
Yəşəm boyunbağı, bilərzik, sırğa, üzük və digər zərgərlik əşyalarında geniş istifadə olunur.
Daş adətən kabuşon, muncuq və ya cilalanmış lövhə şəklində hazırlanır. Opaq quruluşu səbəbindən yəşəm çox vaxt faset kəsimindən daha çox hamar cilalanmış formada istifadə edilir.

Dekorativ əşyalar
Yəşəm yalnız zərgərlikdə deyil, müxtəlif dekorativ məhsullarda da istifadə olunur. Ondan qablar, fiqurlar, möhürlər, masaüstü əşyalar və oyma sənət nümunələri hazırlana bilər.
Daşın sərt və yaxşı cilalanan olması onun dekorativ sənətdə geniş tətbiqinə imkan verir.

Tarixdə yəşəm
Yəşəm qədim sivilizasiyalarda bəzək və praktik məqsədlərlə istifadə edilən daşlardan biri olub. Ondan möhürlər, amuletlər və müxtəlif oyma əşyalar hazırlanıb.
Qədim dövrlərdə onun rəngi və davamlılığı ona xüsusi dekorativ əhəmiyyət qazandırıb.

Yəşəm yataqları
Yəşəm dünyanın bir çox ölkəsində tapılır. Braziliya, Hindistan, Rusiya, Madaqaskar, ABŞ, Cənubi Afrika və digər regionlarda müxtəlif rəng və naxışlı yəşəm yataqları mövcuddur.
Yatağın geoloji quruluşu daşın rənginə, tərkibinə və naxışına təsir göstərir.

Yəşəmə qulluq
Yəşəm nisbətən sərt daş olsa da, güclü zərbələrdən qorunmalıdır. Təmizləmə zamanı ilıq su və yumşaq sabundan istifadə etmək kifayətdir.
Kəskin kimyəvi maddələrdən və çox yüksək temperaturdan uzaq saxlamaq daşın səthinin uzun müddət yaxşı vəziyyətdə qalmasına kömək edir.