Yun

Yun əsasən qoyunlardan, həmçinin bəzi keçi, dəvə və digər heyvanlardan əldə edilən təbii lifdir. Tekstil sənayesində yun xüsusilə istilik saxlama qabiliyyəti, elastikliyi, yumşaqlığı və nəm idarəetmə xüsusiyyətləri ilə seçilir. Tarixən geyim, xalça, yorğan, keçə və müxtəlif məişət əşyalarının hazırlanmasında mühüm xammal olub.

Yun necə əldə edilir?
Qoyun yunu adətən heyvanın qırxılması yolu ilə əldə olunur. Qırxım zamanı yun örtüyü xüsusi qayçı və ya elektrik avadanlığı ilə heyvandan ayrılır.

Sonra yun keyfiyyətinə, lif uzunluğuna, rənginə və çirklənmə səviyyəsinə görə çeşidlənir.

Yunun əsas xüsusiyyətləri
Yun lifinin təbii qıvrımlı quruluşu onun içərisində hava saxlamasına kömək edir. Bu xüsusiyyət istilik izolyasiyasını artırır və yun parçaların soyuq havada rahat istifadəsini təmin edir.

Yun eyni zamanda müəyyən dərəcədə elastikdir və forma dəyişdikdən sonra əvvəlki vəziyyətinə qayıda bilir.

Yun niyə isti saxlayır?
Yun lifləri arasında qalan hava istiliyin bədəndən xaricə sürətlə ötürülməsinin qarşısını alır. Buna görə yun həm geyimdə, həm də yorğan və digər istilik qoruyucu məhsullarda istifadə olunur.

Onun istilik saxlama qabiliyyəti lifin quruluşu və parçanın sıxlığı ilə əlaqəlidir.

Yun və nəm
Yun müəyyən miqdarda su buxarını özünə çəkə bilir və bu zaman səthi dərhal yaş hiss etdirməyə bilər.

Bu xüsusiyyət geyimdə bədən temperaturunun və rahatlığın tənzimlənməsinə kömək edir.

Yunun tərkibi
Yun əsasən keratin adlı zülaldan ibarətdir. Keratin insan saçında, dırnaqlarda və heyvanların tüklərində də olan təbii zülaldır.

Bu zülal quruluşu yun lifinin möhkəmliyinə, elastikliyinə və kimyəvi xüsusiyyətlərinə təsir göstərir.

Yunun növləri
Yun keyfiyyətinə və mənşəyinə görə müxtəlif kateqoriyalara ayrılır. Qoyun yununda lifin incəliyi əsas göstəricilərdən biridir.

Merinos yunu incə və yumşaq lifləri ilə xüsusilə məşhurdur. Daha qalın lifli yunlar isə xalça və texniki tekstil məhsullarında istifadə oluna bilər.

Merinos yunu
Merinos yunu Merinos qoyunlarından alınır və incə lif quruluşuna görə yüksək qiymətləndirilir.

O, yumşaq geyimlər, alt qat paltarları və keyfiyyətli trikotaj məhsullarında geniş istifadə olunur.

Qaba yun
Qalın və sərt liflərdən ibarət yun daha çox xalçaçılıq, keçəçilik və dözümlü tekstil məmulatlarında istifadə edilir.

Belə liflər geyim üçün hər zaman uyğun olmasa da, mexaniki davamlılıq tələb olunan məhsullarda faydalı ola bilər.

Yunun yuyulması və təmizlənməsi
Qırxılmış yun təbii yağ, toz, torpaq və bitki qalıqları daşıya bilər. Buna görə emaldan əvvəl xüsusi üsullarla yuyulur və təmizlənir.

Yun lifində olan təbii yağ maddəsi lanolin adlanır.

Lanolin nədir?
Lanolin qoyun yununda olan təbii yağabənzər maddədir. Yun təmizlənərkən onun bir hissəsi ayrılır.

Lanolin kosmetika, dəriyə qulluq məhsulları və bəzi texniki tətbiqlərdə istifadə olunur.

Yunun daranması
Təmizlənmiş yun əyirmədən əvvəl daranır. Bu mərhələdə liflər açılır, qarışıqlar ayrılır və yun daha bərabər hala gətirilir.

Əl sənətində bunun üçün yun darağı, sənayedə isə kardlama maşınları istifadə olunur.

Yunun əyirilməsi
Daranmış liflər sap halına gətirmək üçün əyirilir. Əyirmə zamanı liflər bir-birinə burularaq daha möhkəm iplik əmələ gətirir.

Əldə olunan yun iplik toxuculuq, trikotaj və xalçaçılıqda istifadə edilə bilər.

Yun və xalçaçılıq
Yun Azərbaycan xalçaçılığında ənənəvi əsas materiallardan biridir. Xalçanın xov hissəsi, bəzən isə digər struktur elementləri yun iplikdən hazırlana bilər.

Yunun möhkəmliyi, boyanı qəbul etməsi və elastikliyi onu xalçaçılıq üçün əlverişli material edir.

Yun və keçə
Yun lifləri istilik, nəm və mexaniki təsir altında bir-birinə dolaşaraq keçə əmələ gətirə bilər.

Bu xüsusiyyət yun lifinin səthindəki mikroskopik pulcuqlarla əlaqəlidir. Keçə ənənəvi olaraq geyim, örtük və məişət əşyalarında istifadə olunub.

Yun necə boyanır?
Yun lifləri həm təbii, həm də sintetik boyalarla rənglənə bilər. Boyama prosesi temperatur, pH və istifadə olunan boya növünə görə dəyişir.

Ənənəvi sənətdə bitki mənşəli boyalarla rənglənmiş yun geniş istifadə olunub.

Yunun üstünlükləri
Yunun əsas üstünlükləri istilik saxlama, elastiklik, nəfəsalma qabiliyyəti və müəyyən qədər nəm udma xüsusiyyətidir.

Bundan başqa, yun düzgün istifadə və qulluq zamanı uzunömürlü material ola bilər.

Yunun çatışmazlıqları
Yun yüksək temperatur və sürtünmə nəticəsində çəkilə və keçələşə bilər. Bəzi insanlarda yun lifləri dəridə qaşınma hissi yarada bilər.

Yanlış yuma və qurutma üsulları yun məhsulunun formasını dəyişə bilər.

Yun və sintetik liflər
Sintetik liflər yunla müqayisədə daha ucuz və bəzi hallarda daha davamlı ola bilər. Lakin yun təbii termorequlyasiya və nəm idarəetmə xüsusiyyətləri ilə fərqlənir.

Müasir tekstildə yun bəzən polyester və digər liflərlə qarışdırılır.

Yun təbii materialdırmı?
Bəli. Yun heyvan mənşəli təbii lifdir. O, düzgün idarə olunan heyvandarlıq sistemi daxilində yenilənə bilən xammal hesab olunur.

Lakin yun istehsalının ekoloji təsiri heyvandarlıq üsullarından, torpaq istifadəsindən, su sərfiyyatından və emal proseslərindən asılıdır.

Yunun istifadəsi
Yundan sviter, palto, kostyum, corab, şərf, yorğan, xalça, keçə və texniki tekstil məhsulları hazırlanır.

Lifin incəliyi və emal üsulu onun hansı məhsul üçün daha uyğun olduğunu müəyyən edir.

Yunun tarixdə rolu
Yun minilliklərdir insanların əsas tekstil materiallarından biridir. Qoyunçuluğun inkişaf etdiyi regionlarda yun həm məişət, həm də ticarət baxımından böyük əhəmiyyət daşıyıb.

Azərbaycanın xalçaçılıq və toxuculuq ənənələrində də yun mühüm xammal olaraq qalır.