#zirehli döyüş maşını
Zirehli döyüş maşını
Zirehli döyüş maşını zirehli gövdəyə malik, şəxsi heyətin daşınması, atəşlə dəstəklənməsi və döyüş şəraitində qorunması üçün hazırlanmış yerüstü hərbi texnikadır. Bu termin tanklardan zirehli transportyorlara, piyadanın döyüş maşınlarından zirehli avtomobillərə qədər geniş texnika sinfini əhatə edir. Beynəlxalq ədəbiyyatda "armoured fighting vehicle" (AFV), rus dilində isə "бронированная боевая машина" adlanır. Belə maşınların əsas xüsusiyyəti zireh müdafiəsinin, hərəkət qabiliyyətinin və silah imkanlarının bir konstruksiyada birləşdirilməsidir.
Zirehli döyüş maşınlarının quruluşu
Zirehli döyüş maşınının əsasını zirehli gövdə təşkil edir. Gövdə heyəti, desant bölməsini, mühərriki, yanacaq və sursat bölmələrini ayrı-ayrı həcmlərdə yerləşdirməyə imkan verir. Maşının silahı gövdədə və ya fırlanan qüllədə quraşdırıla bilər. Heyətin tərkibi texnikanın növündən asılıdır: tankda adətən üç-dörd nəfər olur, zirehli transportyor və piyadanın döyüş maşınında isə heyətlə yanaşı desant bölməsi də nəzərdə tutulur.
Maşının tərkibinə müşahidə cihazları, rabitə vasitələri, atəş idarəetmə sistemi, yanğınsöndürmə qurğuları və tüstü pərdəsi yaradan vasitələr daxil ola bilər. Müasir modellərdə gecə görmə cihazları, naviqasiya sistemləri və rəqəmsal idarəetmə vasitələri tətbiq edilir. Bəzi maşınlar kütləvi qırğın silahlarından qorunmaq üçün kollektiv müdafiə sistemi ilə təchiz olunur.
Zirehli döyüş maşınlarının əsas növləri
Zirehli döyüş maşınları təyinatına görə bir neçə kateqoriyaya bölünür. Əsas döyüş tankı güclü topla, qalın zirehlə və yüksək yeriş qabiliyyəti ilə seçilir, əsasən zirehli hədəflərə və möhkəmləndirilmiş mövqelərə qarşı istifadə olunur. Piyadanın döyüş maşını desantı daşımaqla yanaşı, avtomat topdan və ya idarə olunan raket silahından atəşlə döyüşdə piyadanı dəstəkləyir. Zirehli transportyor isə əsasən şəxsi heyətin təhlükəsiz daşınması üçün nəzərdə tutulur və yüngül silahlanma ilə təchiz edilir.
Bu kateqoriyaya həmçinin zirehli kəşfiyyat maşınları, zirehli avtomobillər, özüyeriyən artilleriya qurğuları, tank əleyhinə sistemlər, mühəndis və təmir-bərpa maşınları da aid edilə bilər. Hər növün quruluşu, kütləsi və silahlanması yerinə yetirdiyi tapşırığa uyğun müəyyən edilir. Bəzi maşınlar eyni şassi əsasında müxtəlif təyinatlı variantlarda istehsal olunur.
Zireh müdafiəsi və hərəkət sistemləri
Zirehli döyüş maşınlarının gövdəsi polad, kombinə edilmiş və ya əlavə modul zirehlərlə gücləndirilə bilər. Reaktiv zireh, ekranlar və aktiv müdafiə sistemləri maşının müxtəlif sursat növlərinə qarşı davamlılığını artırmağa xidmət edir. Minalara və partlayıcı qurğulara qarşı müdafiə üçün gövdənin dibi və oturacaqların konstruksiyası xüsusi tələblərə uyğun hazırlanır. Müdafiənin gücləndirilməsi adətən maşının kütləsini artırır və bu, hərəkətliliyə təsir edir.
Hərəkət sisteminə görə zirehli maşınlar təkərli və izli olur. İzli texnika yüksək keçiciliyi ilə sərt relyefdə və palçıqlı ərazilərdə üstünlük qazanır. Təkərli maşınlar isə yolda daha yüksək sürət, uzun məsafəyə hərəkət imkanı və sadə texniki xidmətlə seçilir. Bəzi zirehli döyüş maşınları üzmək qabiliyyətinə malikdir və su maneələrini xüsusi hazırlıqsız keçə bilər.
Zirehli texnikanın inkişaf tarixi
Zirehli döyüş maşınlarının tarixi Birinci Dünya müharibəsi illərində ilk tankların meydana çıxması ilə başlayır. Tankların döyüşdə ilk tətbiqi 1916-cı ildə baş verib və bu, quru qoşunlarının taktikasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. İkinci Dünya müharibəsi dövründə zirehli texnikanın çeşidi xeyli genişləndi: tanklarla yanaşı zirehli transportyorlar, özüyeriyən qurğular və tank əleyhinə maşınlar kütləvi şəkildə istifadə edildi.
Müharibədən sonrakı dövrdə piyadanın döyüş maşınları ayrıca sinif kimi formalaşdı. Bu maşınlar piyadanın tankla birgə hərəkət etməsini, zirehli gövdə daxilində daşınmasını və hərəkətdən atəş açmasını təmin etmək məqsədilə yaradıldı. Sonrakı onilliklərdə zireh, atəş idarəetmə, müşahidə və rabitə vasitələri durmadan təkmilləşdirildi.
Tətbiq sahələri və ictimai maraq
Zirehli döyüş maşınları quru qoşunlarının, mexanikləşdirilmiş bölmələrin və xüsusi təyinatlı qüvvələrin təchizatında əsas yer tutur. Onlardan hərbi təlimlərdə, paradlarda, sülhməramlı missiyalarda və təhlükəsizlik tədbirlərində istifadə edilir. Bəzi zirehli avtomobillər isə mülki və xidməti məqsədlərlə, məsələn, qiymətli yüklərin daşınması və şəxslərin mühafizəsi üçün hazırlanır.
Bu texnika müdafiə sənayesi, hərbi sərgilər, silahlanma və müasir ordu quruculuğu mövzularında ən çox işlənən anlayışlardandır. Zirehli döyüş maşınlarını tanımaq üçün gövdənin forması, qüllənin tipi, silah növü, hərəkət sistemi və təkər və ya iz sayı kimi əlamətlər əsas götürülür.
