Arxeoloji tapıntı

Arxeoloji tapıntı qədim insanların həyat tərzi, təsərrüfatı, inancı və mədəniyyəti haqqında məlumat verən, yer altında və ya su altında aşkarlanan maddi qalıqdır. Bu, alət, qab-qacaq, silah, bəzək əşyası, sikkə, yazılı mənbə, heykəl, divar rəsmi, tikinti qalığı, qəbir və ya sümük qalıqları ola bilər. Tapıntının elmi dəyəri yalnız əşyanın özündə deyil, həm də tapıldığı yerdə, qatda və digər qalıqlarla əlaqəsindədir. Buna görə arxeoloqlar hər obyektin yerini, dərinliyini və ətrafını dəqiq qeydə alır.

Növləri və aşkarlanma üsulları

Arxeoloji tapıntılar bir neçə əsas qrupa bölünür. Daşınan tapıntılara alətlər, keramika, metal məmulatlar, zinət əşyaları və sikkələr aiddir. Daşınmayan tapıntılara isə yaşayış yerlərinin, istehkamların, məbədlərin, yolların və kurqanların qalıqları daxildir. Ayrıca qəbirlər və nekropollar mühüm yer tutur, çünki dəfn adətləri, ictimai quruluş və inanc sistemi haqqında geniş məlumat verir. Su altında aşkarlanan gəmi qalıqları və batmış yaşayış yerləri də bu sahəyə daxildir.

Tapıntılar planlı arxeoloji qazıntılar zamanı, tikinti işləri aparılarkən, kəşfiyyat tədqiqatları vaxtı və ya təsadüfən üzə çıxa bilər. Qazıntı qatlar üzrə, ehtiyatla və sənədləşdirilərək aparılır. Çıxarılan materiallar təmizlənir, təsvir olunur, fotoya və ölçüyə alınır, sonra laboratoriyalarda öyrənilir. Yaşı təyin etmək üçün stratiqrafiya, tipoloji müqayisə, radiokarbon analizi və digər elmi üsullardan istifadə edilir.

Azərbaycanda arxeoloji tapıntılar

Azərbaycan ərazisi qədim daş dövründən orta əsrlərədək zəngin arxeoloji irsə malikdir. Son illərdə də yeni aşkarlamalar barədə məlumat verilir. Məsələn, ölkənin qərbində aparılan tədqiqatlarda təxminən 3 600 il yaşı olan kurqan öyrənilib və tapıntılar Orta Tunc dövründə mühüm hərbi və sosial statusa malik şəxslərin mövcudluğuna işarə edir. Atropatena dövrünə aid küp qəbirlərdən tunc xəncər, daş ox ucluqları və digər əşyalar aşkarlanıb. Gədəbəyin Xarxar kəndi ərazisində yerləşən Xarxar nekropolunda AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu qazıntı işləri aparır. Bu cür tədqiqatlar bölgənin qədim tarixini, əhalinin məişətini, ticarət və mədəni əlaqələrini dəqiqləşdirməyə kömək edir.

Tarixi, elmi və mədəni əhəmiyyəti

Yazılı mənbələrin olmadığı və ya az olduğu dövrlər üçün arxeoloji tapıntılar tarixin əsas qaynağıdır. Onlar tarixi hadisələrin xronologiyasını dəqiqləşdirir, qədim xalqların miqrasiyasını, sənətkarlığını və ticarət yollarını izləməyə imkan verir. Muzey kolleksiyaları, elmi nəşrlər, sərgilər, sənədli filmlər və təhsil proqramları üçün arxeoloji materiallar əsas məzmundur. Eyni zamanda bu tapıntılar mədəni irsin mühüm hissəsidir və qanunla qorunur. Onların qorunması, qeydiyyatı və elmi öyrənilməsi gələcək nəsillər üçün tarixi yaddaşın saxlanmasına xidmət edir.