Dəvə

Dəvə quraq və yarımsəhra şəraitinə uyğunlaşmış iri məməli heyvandır. Dəvələr Camelus cinsinə daxildir və əsasən Asiya, Yaxın Şərq və Afrikanın müxtəlif bölgələrində yayılıb. Güclü bədən quruluşu, uzun ayaqları, enlənmiş pəncələri və belində yerləşən hörgücləri dəvənin ən xarakterik xüsusiyyətləridir.

Dəvənin hansı növləri var?
Müasir dəvələr arasında əsasən birhörgüclü və ikihörgüclü növlər fərqləndirilir. Birhörgüclü dəvə dromedar adlanır və Camelus dromedarius elmi adı ilə tanınır. İkihörgüclü ev dəvəsi isə Camelus bactrianus növünə aiddir.

Bundan başqa, Mərkəzi Asiyada yaşayan və ayrıca vəhşi növ hesab edilən Camelus ferus — vəhşi ikihörgüclü dəvə də mövcuddur.

Birhörgüclü dəvə
Dromedarın belində bir hörgüc olur. Bu növ daha çox Şimali Afrika, Ərəbistan yarımadası, Yaxın Şərq və Cənubi Asiyanın quraq ərazilərində yayılıb.

Bu gün mövcud olan dromedarların böyük hissəsi əhliləşdirilmiş heyvanlardır və tarixən nəqliyyat, yükdaşıma, süd və ət istehsalı üçün istifadə olunub.

İkihörgüclü dəvə
İkihörgüclü dəvə əsasən Mərkəzi Asiyanın sərt kontinental iqliminə uyğunlaşıb. İki hörgücü ilə yanaşı, daha qalın tük örtüyünə malik olması onu dromedardan fərqləndirən xüsusiyyətlərdəndir.

Bu dəvələr həm isti yaylara, həm də çox soyuq qışlara uyğunlaşa bilirlər.

Dəvənin hörgücündə nə olur?
Məşhur təsəvvürün əksinə olaraq, dəvənin hörgücündə su saxlanılmır. Hörgüc əsasən piy ehtiyatından ibarətdir.

Qida çatışmadıqda orqanizm bu ehtiyatdan enerji mənbəyi kimi istifadə edə bilir. Piy ehtiyatının bədənin müəyyən hissəsində toplanması dəvənin isti mühitə uyğunlaşmasının xüsusiyyətlərindən biridir.

Dəvə susuzluğa necə dözür?
Dəvənin orqanizmi su itkisini minimuma endirməyə uyğunlaşıb. Böyrəkləri suyun qorunmasında effektiv işləyir, sidiyi yüksək konsentrasiyalı ola bilir və bədən temperaturundakı müəyyən dəyişikliklərə dözümlülüyü tərləmə ehtiyacını azaldır.

Su əldə etdikdə isə dəvə qısa müddətdə böyük miqdarda maye qəbul edə bilər.

Səhraya uyğunlaşmış bədən quruluşu
Dəvənin uzun ayaqları bədəni isti torpaq səthindən daha uzaqda saxlayır. Geniş və elastik pəncələri qumlu səthdə hərəkət zamanı bədən ağırlığının daha geniş sahəyə yayılmasına kömək edir.

Bu quruluş dəvənin yumşaq qum üzərində nisbətən rahat hərəkət etməsinə imkan verir.

Göz və burun quruluşu
Səhrada külək və qum heyvanlar üçün ciddi çətinlik yarada bilər. Dəvənin uzun kirpikləri və göz ətrafındakı qoruyucu quruluş qumun gözə daxil olmasını azaltmağa kömək edir.

Burun dəliklərini müəyyən dərəcədə bağlaya bilməsi də güclü qum və külək şəraitində mühüm uyğunlaşmadır.

Dəvənin tükləri
Dəvələrin tük örtüyü növ və iqlim şəraitinə görə dəyişir. İkihörgüclü dəvələrdə qış aylarında xüsusilə qalın tük örtüyü formalaşır və isti mövsümdə bu tüklərin böyük hissəsi tökülür.

Tük örtüyü heyvanı həm soyuqdan, həm də güclü günəş şüalarının təsirindən qorumağa kömək edir.

Dəvə nə ilə qidalanır?
Dəvə əsasən bitkilərlə qidalanan heyvandır. Quraq ərazilərdə ot, kol, yarpaq və digər bitki materiallarından istifadə edə bilir.

Digər heyvanların çətinliklə istifadə etdiyi sərt və tikanlı bitkilərlə qidalanmaq qabiliyyəti də onun səhra mühitində yaşamasını asanlaşdırır.

Dəvənin mədəsi
Dəvələr gövşəyən heyvanlara bənzər mürəkkəb həzm sisteminə malikdir, lakin zooloji baxımdan həqiqi gövşəyənlərdən müəyyən anatomik fərqləri var.

Onların həzm sistemi aşağı keyfiyyətli və lifli bitki materialından qida maddələrinin əldə edilməsinə uyğunlaşıb.

Dəvənin ölçüsü
Dəvə iri bədənli heyvandır. Yetkin fərdlərin ölçüsü növə, cinsə və saxlanma şəraitinə görə dəyişir. Erkəklər adətən dişilərdən daha iri olur.

Uzun ayaqları və boynu onun ümumi hündürlüyünü daha da artırır.

Dəvə balası
Dəvə balası doğulduqdan qısa müddət sonra ayağa qalxa və anasının ardınca hərəkət edə bilir. Balalar ilk dövrdə ana südü ilə qidalanır.

Dəvə südü tarixən köçəri və səhra icmalarının qidalanmasında mühüm yer tutub.

Dəvə südü
Dəvə südü Şimali Afrika, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyanın bəzi bölgələrində ənənəvi qida məhsuludur. Təzə süd şəklində istifadə olunmaqla yanaşı, ondan müxtəlif süd məhsulları da hazırlana bilər.

Müasir dövrdə dəvə südünün kommersiya istehsalı ilə məşğul olan təsərrüfatlar da fəaliyyət göstərir.

Dəvənin əhliləşdirilməsi
Dəvələrin əhliləşdirilməsi insan tarixində quraq bölgələrdə nəqliyyat və ticarətin inkişafına böyük təsir göstərib. Dromedar və ikihörgüclü dəvə fərqli coğrafi ərazilərdə əhliləşdirilib.

Onların uzun məsafələrdə yük daşıya bilməsi səhra ticarət yollarının formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

Karvanlarda dəvələr
Tarixi karvan yollarında dəvələr əsas yük heyvanlarından biri olub. Ərzaq, parçalar, ədviyyatlar və müxtəlif ticarət malları səhralar və quraq ərazilər boyunca dəvələrlə daşınıb.

Bu xüsusiyyətinə görə dəvə bəzən “səhra gəmisi” ifadəsi ilə də təsvir edilir.

İnsanlar dəvədən necə istifadə edib?
Tarixən dəvələr nəqliyyat və yükdaşıma ilə yanaşı süd, ət, yun və dəri mənbəyi kimi də istifadə olunub.

Bəzi regionlarda dəvəçilik bu gün də kənd təsərrüfatının və ənənəvi həyat tərzinin mühüm hissəsidir.

Vəhşi dəvələr
Dünyadakı bütün dəvələr əhliləşdirilmiş deyil. Vəhşi ikihörgüclü dəvə Çin və Monqolustanın bəzi səhralarında yaşayan nadir növdür.

Onun populyasiyası məhduddur və təbiəti mühafizə təşkilatları tərəfindən ciddi qorunma tələb edən növlərdən biri hesab edilir.

Dəvə və lama eyni ailəyə daxildirmi?
Bəli. Dəvələr, lamalar, alpakalar, quanakolar və vikunyalar Camelidae — dəvəkimilər ailəsinə daxildir.

Lakin lama və alpakaların təbii mənşəyi Cənubi Amerika ilə, dəvələrin mənşəyi isə əsasən Asiya və Afrika ilə əlaqəlidir.

Dəvənin təbiətdə rolu
Dəvə quraq ekosistemlərə yüksək dərəcədə uyğunlaşmış iri ot yeyən heyvandır. Bitki örtüyündən istifadə etməsi və uzun məsafələrə hərəkət edə bilməsi onu səhra və yarımsəhra mühitlərinin xarakterik canlılarından birinə çevirir.

Dəvə eyni zamanda minilliklər boyunca insan mədəniyyəti, ticarət və köçəri həyat tərzi ilə sıx bağlı olan heyvanlardan biridir.