Dron

Dron pilotun birbaşa daxilində olmadığı, uzaqdan idarə olunan və ya müəyyən dərəcədə avtomatik işləyə bilən pilotsuz uçuş aparatıdır. Dronlar foto və video çəkiliş, xəritələşdirmə, kənd təsərrüfatı, təhlükəsizlik, infrastruktur yoxlamaları, logistika, axtarış-xilasetmə və hərbi sahələrdə istifadə olunur. Ölçüsünə, uçuş prinsipinə, mühərrik növünə və təyinatına görə dronların çoxsaylı növləri mövcuddur.

Dron nədir?
Dron gündəlik dildə pilotsuz hava vasitələrinin ümumi adı kimi işlədilir. Texniki mətnlərdə “pilotsuz uçuş aparatı”, qısaca PUA və ya ingilis dilində UAV terminlərindən də istifadə olunur.
Dron operator tərəfindən məsafədən idarə edilə və ya əvvəlcədən müəyyən edilmiş marşrut üzrə avtomatik uçuş həyata keçirə bilər.

Dronların əsas növləri
Dronlar konstruksiyasına görə çoxrotorlu, sabit qanadlı, helikopter tipli və hibrid sistemlərə bölünür.
Hər bir konstruksiyanın üstünlükləri fərqlidir. Bəzi dronlar havada bir nöqtədə qala bilir, digərləri isə daha uzun məsafə qət etmək üçün hazırlanır.

Çoxrotorlu dron
Çoxrotorlu dronlarda qaldırıcı qüvvə bir neçə pər vasitəsilə yaradılır. Kvadrakopter dörd mühərrikli çoxrotorlu dronun ən geniş yayılmış növlərindən biridir.
Belə dronlar şaquli qalxıb-enə, havada sabit qala və məhdud ərazilərdə manevr edə bilir.

Sabit qanadlı dron
Sabit qanadlı dronların forması kiçik təyyarəyə bənzəyir. Qanadların yaratdığı aerodinamik qaldırıcı qüvvə onların uçuşunu təmin edir.
Bu tip dronlar adətən daha uzun məsafə və uçuş müddəti tələb olunan xəritələşdirmə, müşahidə və monitorinq işlərində istifadə edilir.

VTOL dron
VTOL termini şaquli qalxma və enmə imkanını ifadə edir. Hibrid VTOL dronlar çoxrotorlu sistemlərin şaquli qalxma üstünlüyünü sabit qanadlı aparatların uzun uçuş imkanları ilə birləşdirə bilər.
Bu konstruksiya uçuş-enmə zolağı olmayan ərazilərdə istifadəyə uyğun ola bilər.

Kamera dronu
Kamera ilə təchiz olunmuş dronlar foto və video çəkilişlər üçün geniş istifadə olunur.
Stabilizasiya sistemi, yüksək ayırdetməli kamera və avtomatik uçuş rejimləri hava çəkilişlərinin daha sabit aparılmasına imkan verir.

Foto və video çəkiliş
Dronlar kino, reklam, televiziya, jurnalistika və sosial media sahələrində hava görüntülərinin hazırlanmasında geniş tətbiq olunur.
Əvvəllər helikopter və təyyarə tələb edən bir sıra çəkilişlər indi daha kiçik pilotsuz sistemlərlə həyata keçirilə bilir.

Xəritələşdirmə
Dronlardan aerofotoqrafiya və fotogrammetriyada geniş istifadə olunur. Bir ərazinin çoxsaylı fotoşəkilləri çəkilərək rəqəmsal xəritələr və üçölçülü modellər hazırlana bilər.
Bu texnologiya geodeziya, tikinti, mədənçilik və torpaq idarəçiliyi kimi sahələrdə tətbiq edilir.

Kənd təsərrüfatında dronlar
Kənd təsərrüfatında dronlar əkin sahələrinin müşahidəsi, bitkilərin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və müxtəlif xəritələrin hazırlanması üçün istifadə olunur.
Bəzi xüsusi kənd təsərrüfatı dronları maye və digər materialların tətbiqi üçün ayrıca sistemlərlə təchiz oluna bilər.

Tikintidə istifadə
Tikinti sahələrində dronlar layihənin gedişatını izləmək, ərazinin görüntülərini çəkmək və böyük obyektlərin vəziyyətini sənədləşdirmək üçün istifadə olunur.
Hündür binalar, damlar və əlçatmaz konstruksiyaların ilkin vizual yoxlanışında dronlar faydalı vasitə ola bilər.

Sənaye inspeksiyası
Elektrik xətləri, günəş panelləri, külək turbinləri, boru kəmərləri və digər infrastrukturların vizual yoxlanışında dronlardan istifadə edilir.
Bu yanaşma bəzi hallarda insanların hündürlük və çətin keçilən ərazilərdə işləməsinə olan ehtiyacı azalda bilər.

Axtarış-xilasetmə
Dronlar itkin şəxslərin axtarışı, təbii fəlakət zonasının müşahidəsi və xilasetmə qruplarına ərazi haqqında məlumat ötürülməsi üçün istifadə oluna bilər.
Termal kameralar gecə və zəif görünmə şəraitində müəyyən obyektlərin aşkarlanmasına kömək edə bilər.

Çatdırılma dronları
Pilotsuz uçuş aparatlarından kiçik yüklərin və tibbi materialların çatdırılması üçün də istifadə olunur.
Bu sahə xüsusilə yolların çətin olduğu və ya təcili çatdırılma tələb olunan ərazilərdə inkişaf etdirilir.

FPV dron
FPV “First Person View” ifadəsinin qısaltmasıdır. Bu sistemdə operator dronun kamerasından real vaxt görüntüsünü xüsusi ekran və ya eynək vasitəsilə izləyir.
FPV dronlar yarış, hobbi və müxtəlif peşəkar çəkiliş sahələrində istifadə olunur.

Dronun idarə olunması
Dronlar radioidarəetmə pultu, mobil cihaz və ya xüsusi idarəetmə stansiyası vasitəsilə idarə edilə bilər.
GPS və digər naviqasiya sistemləri avtomatik mövqe saxlama, marşrut uçuşu və başlanğıc nöqtəsinə qayıtma kimi funksiyaları mümkün edir.

Sensorlar
Müasir dronlarda adi kameralarla yanaşı termal, multispektral, LiDAR və digər sensorlardan istifadə edilə bilər.
Sensor seçimi dronun hansı məqsədlə istifadə olunacağından asılıdır.

Uçuş müddəti
Dronun havada qalma müddəti onun ölçüsü, çəkisi, batareyası, mühərriki və aerodinamik quruluşundan asılıdır.
Kiçik çoxrotorlu dronlar adətən daha məhdud uçuş müddətinə malik olur, sabit qanadlı və daha iri platformalar isə daha uzun müddət havada qala bilər.

Batareya və enerji mənbəyi
Kiçik mülki dronların böyük hissəsində litium əsaslı təkrar doldurulan batareyalardan istifadə olunur.
Daha iri dronlarda daxiliyanma, hibrid və digər mühərrik sistemləri də tətbiq oluna bilər.

Mülki və hərbi dron arasındakı fərq
Mülki dronlar əsasən çəkiliş, monitorinq, sənaye və kommersiya tapşırıqları üçün istifadə olunur.
Hərbi dronlar isə müdafiə məqsədləri üçün hazırlanır və onların sensorları, rabitə sistemləri və ümumi konstruksiyası fərqli tələblərə uyğunlaşdırıla bilər.

Dronların hüquqi tənzimlənməsi
Dronların qeydiyyatı, uçuş hündürlüyü, hava məkanında istifadəsi və müəyyən ərazilərdə uçuşu ölkələrin aviasiya qanunvericiliyi ilə tənzimlənir.
Hava limanları, strateji obyektlər və digər məhdud hava məkanlarında dron uçuşları xüsusi icazə tələb edə və ya tamamilə qadağan oluna bilər.

Dron texnologiyalarının inkişafı
Dron sənayesində əsas inkişaf istiqamətləri daha uzun uçuş müddəti, daha keyfiyyətli sensorlar, avtomatik naviqasiya və süni intellekt əsaslı görüntü emalıdır.
Bu texnologiyalar dronların həm mülki, həm də peşəkar istifadə sahələrini genişləndirir.