fayton

Fayton: Keçmişin dəbdəbəli nəqliyyatı, bu günün nostalji simvolu Müasir dövrdə küçələrimizi sürətli avtomobillər və texnoloji nəqliyyat vasitələri bəzəsə də, elə anlayışlar var ki, onlar bizə dərhal keçmişin zərifliyini və romantikasını xatırladır. Belə unikal nəqliyyat vasitələrindən biri də faytondur. Bir zamanlar şəhər həyatının ayrılmaz hissəsi, status və dəbdəbə göstəricisi olan faytonlar, bu gün daha çox turizm və nostalji məqsədilə istifadə edilən canlı bir tarixdir. Faytonun mənşəyi və tarixi "Fayton" sözünün mənşəyi yunan mifologiyasında günəş tanrısı Heliosun oğlu Phaethon-un (Feton) adı ilə bağlıdır. Əfsanəyə görə, Feton atasının odlu arabasını idarə etmək istəyərkən idarəetməni itirir. Tarixi bir termin kimi isə bu ad ilk dəfə Fransa və İngiltərədə yüngül, sürətli və üstüaçıq at arabalarına verilmişdir. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində faytonlar Avropanın, eləcə də Şərqin böyük şəhərlərində ən populyar ictimai və şəxsi nəqliyyat növünə çevrildi. Onlar indiki taksi xidmətinin funksiyasını yerinə yetirirdi. Konstruktiv cəhətdən faytonlar dörd təkərli, adətən bir və ya iki cüt at tərəfindən çəkilən, yay sitemi ilə təchiz olunmuş rahat və korpusunun üstü qatlanan arabalardır. Azərbaycan mədəniyyətində və Bakıda faytonlar Azərbaycanda, xüsusilə də XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində neft bumu yaşayan Bakıda faytonlar şəhər infrastrukturunun əsas sütunlarından biri idi. Bakı milyonçularının, zadəganların və şəhər qonaqlarının hərəkəti məhz bu nəqliyyat vasitələri ilə təmin olunurdu. O dövrün Bakısında fayton sürmək həm də xüsusi bir peşə və mədəniyyət idi. Faytonçuların özünəməxsus geyimləri, davranış qaydaları var idi. Bakının "milyonçular məhəlləsi"ndən keçən zəngin bəzədilmiş faytonların zəng səsi şəhərin özünəməxsus simfoniyasını yaradırdı. Azərbaycan kinosunun şah əsərlərində (məsələn, "O olmasın, bu olsun" filmində) faytonların və faytonçu personajlarının bədii təsviri bu mədəniyyətin tariximizdə nə qədər dərin iz qoyduğunun bariz nümunəsidir. Müasir dövrdə faytonlar Avtomobillərin kütləvi istehsalı və sürətli nəqliyyatın inkişafı ilə faytonlar tədricən gündəlik istifadədən çıxdı. Lakin onlar tamamilə unudulmadı. Bu gün faytonlar dünyanın bir çox tarixi şəhərlərində (Məsələn, Vyana, Nyu-York, İstanbul və s.), o cümlədən Bakı bulvarında turistlərin ən çox sevdiyi əyləncələrdən biridir. Onlar insanlara keçmişə səyahət etmək, şəhərin ritmini yavaş dadmaq və estetik həzz almaq imkanı verir. Fayton sadəcə atların çəkdiyi bir araba deyil; o, bütöv bir dövrün memarlığını, geyim tərzini, insan münasibətlərini və küçə mədəniyyətini özündə yaşadan tarixi bir mirasdır. Texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, faytonların bəxş etdiyi o retro ab-hava və zəriflik hər zaman insanların qəlbində xüsusi bir yer tutmağa davam edəcəkdir.