#fəxri xiyaban
Fəxri xiyaban
Fəxri xiyaban Bakıda Azərbaycanın görkəmli dövlət, elm, mədəniyyət, ədəbiyyat və incəsənət xadimlərinin dəfn olunduğu memorial məkan və milli yaddaş yerlərindən biridir. Rəsmi mənbələrdə o, Bakı şəhərinin Hüseyn Cavid prospektində yerləşən Birinci Fəxri xiyaban kimi də göstərilir. Azərbaycan tarixində mühüm xidmətləri olmuş çoxsaylı şəxslərin məzarları və qəbirüstü abidələri burada yerləşir.
Fəxri xiyaban adi qəbiristanlıq funksiyasından daha geniş məna daşıyır. Burada dəfn edilmiş insanların böyük hissəsi Azərbaycanın siyasi, elmi və mədəni həyatında xüsusi iz qoymuş şəxslərdir. Dövlət və hökumət nümayəndələri, xarici qonaqlar, ictimai təşkilatlar və vətəndaşlar mühüm ildönümlərində və anım günlərində xiyabanı ziyarət edərək görkəmli şəxsiyyətlərin xatirəsini yad edirlər.
Fəxri xiyaban nə vaxt yaradılıb?
Fəxri xiyabanın yaradılması haqqında qərar Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 27 avqust 1948-ci il tarixli 680 nömrəli sərəncamı ilə qəbul edilib. Elə həmin ildən xiyabanın yaradılması və abadlaşdırılması işlərinə başlanılıb.
Sərəncamın mühüm xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarət idi ki, yalnız bundan sonra vəfat edəcək görkəmli şəxslərin burada dəfn olunması nəzərdə tutulmurdu. Azərbaycanın daha əvvəl vəfat etmiş bir sıra böyük ədəbiyyat, incəsənət və ictimai xadimlərinin məzarlarının da Fəxri xiyabana köçürülməsi planlaşdırılmışdı. Bu yanaşma xiyabanı Azərbaycanın müxtəlif dövrlərinin tanınmış simalarının xatirəsini bir məkanda birləşdirən memorial kompleksə çevirdi.
İlk olaraq hansı şəxslərin məzarları köçürülüb?
1948-ci il sərəncamına əlavə olunmuş siyahıda bir sıra tanınmış Azərbaycan şəxsiyyətlərinin məzarlarının Fəxri xiyabana köçürülməsi nəzərdə tutulurdu. Bunların sırasında Cəlil Məmmədquluzadə, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Nəcəf bəy Vəzirov, Həsən bəy Zərdabi, Hüseyn Ərəblinski, Süleyman Sani Axundov, Əli Nəzmi, Cabbar Qaryağdı oğlu, Rüstəm Mustafayev, Əzim Əzimzadə və Hüseynqulu Sarabski kimi şəxslər vardı.
Beləliklə, xiyabanın ilkin formalaşmasında Azərbaycan ədəbiyyatı, teatrı, musiqisi, mətbuatı və təsviri sənətinin müxtəlif dövrlərinə aid nümayəndələr xüsusi yer tuturdu. Sonrakı onilliklərdə burada elm, dövlət idarəçiliyi, musiqi, incəsənət və digər sahələr üzrə görkəmli şəxslərin dəfn olunması davam etdirildi.
Fəxri xiyabanda kimlər dəfn olunur?
Fəxri xiyaban Azərbaycanın qarşısında xüsusi xidmətləri olmuş şəxslərin dəfn olunduğu məkandır. Burada dövlət xadimləri, alimlər, yazıçılar, şairlər, bəstəkarlar, müğənnilər, aktyorlar, rəssamlar və digər tanınmış şəxslərin məzarlarına rast gəlmək mümkündür.
Dəfnin burada aparılması şəxsin sadəcə məşhur olması ilə müəyyən edilmir. Fəxri xiyaban dövlət əhəmiyyətli memorial məkan olduğu üçün burada dəfn olunma qərarı müvafiq qaydada qəbul edilir. Buna görə xiyabanı ümumi istifadə üçün nəzərdə tutulan adi qəbiristanlıqla eyniləşdirmək düzgün deyil.
Fəxri xiyabanda müxtəlif tarixi dövrlərdə yaşamış şəxslərin yanaşı dəfn olunması Azərbaycan dövlətçilik və mədəniyyət tarixinin geniş panoramasını yaradır. Sovet dövrünün alim və mədəniyyət xadimləri ilə müstəqillik dövrünün dövlət və ictimai xadimlərinin məzarları eyni memorial məkan daxilində yerləşir.
Heydər Əliyevin məzarı
Fəxri xiyabanın ən çox ziyarət edilən məzarlarından biri Azərbaycanın Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin məzarıdır. Heydər Əliyev 15 dekabr 2003-cü ildə Fəxri xiyabanda dəfn edilib. Azerbaijan.az dövlət portalı bu tarixdən sonra xiyabanın milyonlarla insan, xarici dövlət və hökumət başçıları, nümayəndə heyətləri və xaricdə yaşayan azərbaycanlılar tərəfindən ziyarət edildiyini qeyd edir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Heydər Əliyevin doğum və anım günləri münasibətilə mütəmadi olaraq Fəxri xiyabanı ziyarət edirlər. Məsələn, 9 may 2026-cı ildə Heydər Əliyevin anadan olmasının 103-cü ildönümü ilə bağlı onun məzarı önünə əklil qoyulub və xatirəsi yad edilib.
Bu ziyarətlər zamanı Azərbaycanın Dövlət Himni də səsləndirilir və mərasim dövlət protokolu çərçivəsində keçirilir.
Zərifə Əliyevanın məzarı
Görkəmli oftalmoloq-alim, akademik Zərifə Əliyeva da Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Dövlət səviyyəli ziyarətlər zamanı onun xatirəsi də yad edilir və məzarı üzərinə güllər qoyulur. Prezidentin rəsmi saytının 2026-cı il məlumatında İlham Əliyev və Mehriban Əliyevanın Heydər Əliyevin məzarından sonra Zərifə Əliyevanın xatirəsini də ehtiramla andıqları göstərilir.
Zərifə Əliyeva Azərbaycan oftalmologiyasının inkişafına mühüm töhfələr vermiş alimlərdən biri kimi tanınır. Onun elmi fəaliyyətinə göz xəstəlikləri, xüsusilə peşə patologiyaları və profilaktik oftalmologiya üzrə tədqiqatlar daxil idi.
Əziz Əliyev və Tamerlan Əliyev
Fəxri xiyabanda dövlət və elm tarixinin digər tanınmış nümayəndələri də dəfn olunub. Prezidentin 2026-cı il rəsmi məlumatında Əziz Əliyev və professor Tamerlan Əliyevin məzarlarının da ziyarət edildiyi qeyd olunur.
Əziz Əliyev XX əsr Azərbaycan dövlət və səhiyyə tarixinin tanınmış simalarından biri olub. Tamerlan Əliyev isə tibb elmləri və akademik fəaliyyətlə tanınıb. Bu şəxslərin eyni memorial məkanda yerləşməsi Fəxri xiyabanın yalnız siyasi deyil, həm də elmi və ictimai yaddaş məkanı olduğunu göstərir.
Həsən bəy Zərdabinin məzarı
Azərbaycan milli mətbuatının banisi Həsən bəy Zərdabi Fəxri xiyabanda dəfn olunan ən mühüm maarifçi və ictimai xadimlərdən biridir. Onun məzarının Fəxri xiyabana köçürülməsi hələ 1948-ci il sərəncamında nəzərdə tutulmuşdu.
2025-ci ildə Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi münasibətilə media nümayəndələri Fəxri xiyabanı ziyarət edərək Zərdabinin xatirəsini də yad ediblər. Bu kimi tədbirlər xiyabanın tarixi şəxsiyyətlərin xatirəsini yeni nəsillərə çatdıran canlı memorial məkan rolunu qoruduğunu göstərir.
Fəxri xiyaban harada yerləşir?
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin dövlət mühafizəsində olan daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısında Birinci Fəxri xiyaban Bakı şəhəri, Hüseyn Cavid prospektində göstərilir.
Xiyaban Bakının mərkəzi hissəsinə yaxın ərazidə yerləşir və şəhərin tarixi, elm və təhsil mərkəzləri ilə yaxın mövqedədir. Ərazinin abadlaşdırılması, geniş yollar, yaşıllıq və fərdi qəbirüstü abidələr buranı klassik qəbiristanlıqdan vizual olaraq da fərqləndirir.
Fəxri xiyabanın memarlıq xüsusiyyətləri
Fəxri xiyabanda vahid formada hazırlanmış məzar daşları yoxdur. Burada dəfn olunmuş şəxslərin qəbirüstü abidələri müxtəlif dövrlərin memarlıq və heykəltaraşlıq üslublarını əks etdirir. Bir çox məzarın üzərində mərhumun heykəli, büstü, portret relyefi və ya onun fəaliyyətini simvolizə edən dekorativ elementlər yerləşdirilib.
Buna görə xiyaban həm memorial, həm də açıq səma altında heykəltaraşlıq məkanı kimi qəbul edilə bilər. Azərbaycanın tanınmış heykəltaraşlarının yaratdığı müxtəlif qəbirüstü abidələr burada XX və XXI əsr Azərbaycan monumental sənətinin nümunələrini təqdim edir.
Yaşıllıq və ağaclarla əhatə olunan xiyabanın sakit planlaşdırılması memorial funksiyasına uyğun mühit yaradır. Məzarların yanında qısa məlumatlar və şəxslərin portretlərinin olması ziyarətçilərə həmin insanların kimliyi barədə ilkin təsəvvür əldə etməyə kömək edir.
Dövlət mərasimlərində Fəxri xiyaban
Fəxri xiyaban Azərbaycanda rəsmi protokol və dövlət tədbirləri ilə də sıx bağlıdır. Heydər Əliyevin doğum günü və vəfatının ildönümü kimi tarixlərdə ölkə rəhbərliyi burada rəsmi anım mərasimləri keçirir. 12 dekabr 2025-ci ildə Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Heydər Əliyevin vəfatının 22-ci ildönümü ilə əlaqədar Fəxri xiyabanı ziyarət etmişdilər.
Xarici nümayəndə heyətlərinin Azərbaycana səfərləri zamanı da Fəxri xiyabana ziyarət proqramın bir hissəsi ola bilər. Belə ziyarətlər adətən Heydər Əliyevin məzarı önünə əklil qoyulması və xatirəsinin yad edilməsi ilə müşayiət olunur.
Bu baxımdan Fəxri xiyaban Azərbaycanın dövlət protokolunda da xüsusi simvolik əhəmiyyətə malikdir.
Fəxri xiyaban və Şəhidlər xiyabanı eyni yer deyil
Fəxri xiyabanı Şəhidlər xiyabanı ilə qarışdırmaq olmaz. Hər ikisi Bakıda yerləşən mühüm memorial məkan olsa da, yaranma səbəbləri və funksiyaları fərqlidir. Mədəniyyət Nazirliyinin abidələr siyahısında da Birinci Fəxri xiyaban və Şəhidlər xiyabanı ayrıca obyektlər kimi göstərilir. Fəxri xiyaban Hüseyn Cavid prospektində, Şəhidlər xiyabanı isə Dağüstü park ərazisində yerləşir.
Fəxri xiyaban görkəmli dövlət, elm və mədəniyyət xadimlərinin dəfn olunduğu memorial məkan olduğu halda, Şəhidlər xiyabanı əsasən Azərbaycanın azadlığı, müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını itirmiş şəxslərin xatirəsi ilə bağlıdır.
Bu fərqi xüsusilə turist və məlumat materiallarında düzgün göstərmək vacibdir.
Birinci və İkinci Fəxri xiyaban
Bakıda “Fəxri xiyaban” ifadəsi çox vaxt tarixi Birinci Fəxri xiyabanı nəzərdə tutur. Sonrakı dövrdə isə dəfn yerlərinin genişləndirilməsi ilə əlaqədar İkinci Fəxri xiyaban da formalaşıb. Buna görə konkret şəxs haqqında məlumat verilərkən onun Birinci və ya İkinci Fəxri xiyabanda dəfn olunduğunu ayrıca yoxlamaq lazımdır.
Birinci Fəxri xiyaban 1948-ci ildə yaradılan tarixi memorial məkandır və Azərbaycanın XX əsr mədəni, siyasi və elmi tarixinin çoxsaylı simalarının məzarlarını birləşdirir. “Fəxri xiyaban” sözü ayrıca izah edilmədən işlədildikdə ən çox məhz bu ərazi nəzərdə tutulur.
Fəxri xiyabanın mədəni əhəmiyyəti
Fəxri xiyabanın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif peşə və fəaliyyət sahələrindən olan insanların xatirəsini bir araya gətirməsidir. Bir neçə addımlıq məsafədə yazıçı, bəstəkar, alim, aktyor, dövlət xadimi və digər görkəmli şəxslərin məzarlarına rast gəlmək mümkündür. Bu, Azərbaycan tarixini yalnız siyasi hadisələr deyil, həm də elm, ədəbiyyat, musiqi və teatr vasitəsilə öyrənmək üçün fərqli imkan yaradır.
Məzarların üzərindəki heykəl və memorial elementlər həmin şəxsin yaradıcılığı və ictimai statusu haqqında məlumat daşıya bilər. Buna görə Fəxri xiyaban tarix və mədəniyyətlə maraqlanan ziyarətçilər üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Fəxri xiyabanda davranış
Fəxri xiyaban memorial və dəfn yeri olduğuna görə ziyarət zamanı sakit və hörmətli davranış tələb olunur. Məzar və abidələrə zərər vermək, səs-küy yaratmaq və məkanın memorial xarakterinə uyğun olmayan davranışlardan çəkinmək lazımdır.
Ziyarətçilər adətən məzarların önünə gül qoyur və şəxslərin xatirəsini sükutla yad edirlər. Rəsmi mərasimlər zamanı isə əklillərin qoyulması, dövlət nümayəndələrinin iştirakı və müəyyən protokol qaydaları tətbiq olunur. Prezidentin 2026-cı il ziyarəti zamanı Heydər Əliyevin məzarı önünə əklil qoyulması və Azərbaycan Dövlət Himninin səsləndirilməsi bunun nümunəsidir.
Fəxri xiyaban niyə vacibdir?
Fəxri xiyaban Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutmuş şəxslərin xatirəsinin qorunduğu əsas memorial məkanlardan biridir. 1948-ci ildə yaradılmasından sonra burada müxtəlif dövrlərin görkəmli nümayəndələri dəfn olunub və əvvəlki dövrlərdə vəfat etmiş bir sıra mədəniyyət xadimlərinin məzarları buraya köçürülüb.
Bu gün Fəxri xiyaban həm dövlət səviyyəli anım məkanı, həm də Azərbaycan mədəniyyəti və tarixinin müxtəlif mərhələlərini əks etdirən memorial kompleksdir. Burada yerləşən məzar və abidələr təkcə ayrı-ayrı insanların həyatını deyil, Azərbaycan ədəbiyyatının, elminin, incəsənətinin və dövlətçiliyinin müxtəlif dövrlərini bir məkanda nümayiş etdirir.
