#gəncə cümə məscidi
Gəncə Cümə məscidi
Gəncə şəhərinin tarixi mərkəzində ucalan Cümə məscidi, XVII əsr Azərbaycan memarlığının ən parlaq nümunələrindən biridir. 1606-cı ildə Səfəvi hökmdarı Şah Abbasın sifarişi ilə inşa edilən bu məscid, sadəcə dini ibadətgah deyil, həm də dövrünün riyazi və astronomik biliklərinin daşa həkk olunmuş formasıdır.
Memar Şeyx Bahəddin və "Günəş saatı" texnologiyası
Məscidin memarı dövrünün ensiklopedik alimi Şeyx Bahəddin Məhəmməd Amili olmuşdur. O, binanın inşasında maraqlı bir elmi yenilik tətbiq etmişdir:
Zöhr xətti: Məscidin qərb divarına elə bir kərpic düzümü əlavə edilib ki, günorta vaxtı günəş şüaları o nöqtəyə düşəndə kölgə yox olur. Bu, namaz vaxtını saniyə dəqiqliyi ilə müəyyən etməyə imkan verən təbii bir "günəş saatı"dır. Alim bu hesablama ilə dindarların ibadət vaxtını asanlaşdırmışdır.
Memarlıq xüsusiyyətləri: Qırmızı kərpicin əzəməti
Gəncə Cümə məscidi özünəməxsus üslubu ilə digər Səfəvi dövrü tikililərindən fərqlənir:
Material: Bina Gəncə üçün xarakterik olan bişmiş qırmızı kərpicdən tikilib. Bu, ona həm möhkəmlik, həm də vizual olaraq isti bir görkəm bəxş edir.
Geniş zal: Məscidin daxili hissəsi sütunsuz, geniş bir zaldan ibarətdir. Mərkəzi günbəzin diametri 17 metrdir ki, bu da daxildə möhtəşəm bir fəza və akustika yaradır.
Qoşa minarə: Məscidin uca qoşa minarələri 1776-cı ildə memar Mirzə Mehdi tərəfindən bərpa olunub və binanın ümumi kompozisiyasını tamamlayır.
Məscid və maarifçilik: Mədrəsə fəaliyyəti
Tarixən məscidin ətrafında böyük bir kompleks mövcud olub: bura mədrəsə, hamam və karvansara daxil idi. Məscidin nəzdindəki mədrəsədə Azərbaycanın dahi şairi Mirzə Şəfi Vazeh dərs demiş, Mirzə Fətəli Axundov isə buradan təhsil almışdır. Bu fakt sübut edir ki, Gəncə Cümə məscidi həm də bölgənin əsas elm və mədəniyyət ocağı rolunu oynamışdır.
Müasir dövr və bərpa işləri
Sovet hakimiyyəti illərində bir müddət anbar və muzey kimi istifadə edilən məscid, müstəqillik illərində əsl sahiblərinə – dindarlara qaytarılmışdır. Azərbaycan dövlətinin və Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə məsciddə genişmiqyaslı restavrasiya işləri aparılıb. Bərpa zamanı abidənin ilkin memarlıq elementləri və qədim kitabələri qorunub saxlanılmışdır.
