Göl

Göl qurunun təbii çökəkliklərində toplanan və adətən okeanla birbaşa əlaqəsi olmayan su hövzəsidir. Göllər şirin və ya duzlu ola, ölçüsünə, dərinliyinə, yaranma mənşəyinə və su rejiminə görə bir-birindən fərqlənə bilər. Onlar çaylar, yeraltı sular, yağıntılar və qar-buzlaqların əriməsi hesabına qidalana bilər. Göllər təbii landşaftın, su ehtiyatlarının və müxtəlif canlıların yaşayış mühitinin mühüm hissəsidir.

Göl nədir?

Göl quru ilə əhatə olunmuş və müəyyən çökəklikdə toplanmış su kütləsidir. Kiçik göllərdən çox böyük su hövzələrinə qədər müxtəlif ölçülü nümunələr mövcuddur. Bəzi göllərdən çay başlayır və ya gölə çay tökülür, digərlərinin isə səth axını olmaya bilər.

Gölün xüsusiyyətləri yerləşdiyi ərazinin iqlimi, relyefi, geoloji quruluşu, su mənbələri və buxarlanma səviyyəsi ilə sıx bağlıdır.

Göllər necə yaranır?

Göllərin yaranmasının müxtəlif təbii səbəbləri var. Tektonik proseslər nəticəsində Yer qabığında əmələ gələn çökəkliklər su ilə dolaraq gölə çevrilə bilər. Vulkanik kraterlərdə və kalderalarda da göllər formalaşa bilir.

Buzlaqların hərəkəti relyefdə çökəkliklər yaradaraq buzlaq mənşəli göllərin meydana gəlməsinə səbəb ola bilər. Çayların məcrasının dəyişməsi nəticəsində köhnə məcralarda göllər yarana bilər.

Dağlıq ərazilərdə sürüşmə və uçqun nəticəsində çayın qarşısının təbii şəkildə bağlanması da yeni gölün formalaşmasına şərait yarada bilər.

Göl növləri

Gölləri yaranma mənşəyinə görə tektonik, vulkanik, buzlaq, karst, çay mənşəli, sürüşmə və digər növlərə ayırmaq mümkündür.

Suyun tərkibinə görə isə şirin və duzlu göllər fərqləndirilir. Gölün duzluluğu ona daxil olan suyun miqdarı, suyun göldən çıxışı, buxarlanma və ərazinin geoloji xüsusiyyətləri ilə əlaqəli ola bilər.

Göllər axarlı və axarsız da ola bilər. Axarlı göllərdən su çay vasitəsilə xaric olur. Axarsız göllərdə isə su itkisi əsasən buxarlanma və yeraltı proseslərlə baş verir.

Şirin və duzlu göllər

Şirin sulu göllərdə həll olmuş duzların miqdarı nisbətən aşağıdır. Belə göllər müəyyən ərazilərdə içməli və təsərrüfat su ehtiyatlarının formalaşmasında rol oynaya bilər.

Duzlu göllərdə isə mineral duzların konsentrasiyası daha yüksəkdir. Xüsusilə axarsız hövzələrdə suyun intensiv buxarlanması duzların tədricən toplanmasına səbəb ola bilər.

Buna görə eyni anlayışla ifadə edilməsinə baxmayaraq, müxtəlif göllərin kimyəvi tərkibi və ekoloji şəraiti ciddi şəkildə fərqlənə bilər.

Göl və gölməçə arasındakı fərq

Göl və gölməçə arasında bütün ölkələr və elmi yanaşmalar üçün keçərli olan vahid ölçü sərhədi yoxdur. Adətən gölməçə daha kiçik və dayaz su hövzəsini, göl isə daha böyük və dərin hövzəni ifadə edir.

Lakin yalnız sahəyə və ya dərinliyə əsaslanaraq bütün su hövzələrini dəqiq şəkildə bu iki kateqoriyaya ayırmaq mümkün deyil. Yerli coğrafi adlandırma və su hövzəsinin ekoloji xüsusiyyətləri də termin seçimində rol oynaya bilər.

Göllərin ekosistemi

Göllər çoxsaylı canlılar üçün yaşayış mühiti yaradır. Fitoplankton, su bitkiləri, balıqlar, molyusklar, xərçəngkimilər, suda-quruda yaşayanlar və müxtəlif quş növləri göl ekosisteminin tərkib hissəsi ola bilər.

Gölün dərinliyi, temperaturu, oksigen səviyyəsi, suyun şəffaflığı və kimyəvi tərkibi burada hansı canlıların yaşaya biləcəyinə təsir göstərir.

Sahil zonası da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dayaz ərazilərdə inkişaf edən su və sahil bitkiləri bir çox canlı üçün qidalanma, çoxalma və sığınacaq sahəsi yaradır.

Göllərin su rejimi

Gölə daxil olan və oradan itirilən suyun nisbəti onun səviyyəsini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Yağıntılar, çaylar, yeraltı sular və qarın əriməsi gölü qidalandıra bilər. Buxarlanma, çay axını və yeraltı süzülmə isə su itkisinə səbəb olur.

Mövsümi dəyişikliklər nəticəsində bəzi göllərin səviyyəsi yüksələ və ya aşağı düşə bilər. Quraq iqlim şəraitində yerləşən dayaz göllərin sahəsi müəyyən dövrlərdə əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər.

Azərbaycanda göllər

Azərbaycanın müxtəlif təbii-coğrafi ərazilərində çoxsaylı göllər mövcuddur. Onların yaranma mənşəyi, ölçüsü, hündürlüyü və suyunun xüsusiyyətləri fərqlidir.

Göygöl Azərbaycanın tanınmış dağ göllərindən biridir və təbii uçqun nəticəsində formalaşıb. Böyük Qafqazın yüksək dağlıq ərazilərində yerləşən Böyük Alagöl və digər dağ gölləri də ölkənin göl landşaftının bir hissəsidir.

Abşeron yarımadasında isə Böyükşor və Masazır kimi göllər yerləşir. Bu ərazidəki bəzi göllər yüksək duzluluğu ilə fərqlənir.

Göllərin əhəmiyyəti

Göllər təbii su dövranında və ekosistemlərin qorunmasında mühüm rol oynayır. Onlar müxtəlif bitki və heyvan növlərinin yaşayış sahəsi olmaqla yanaşı, müəyyən ərazilərdə su ehtiyatı, balıqçılıq, turizm və rekreasiya baxımından da əhəmiyyət daşıya bilər.

Göllərin vəziyyəti ətraf mühitdə baş verən dəyişikliklərə həssasdır. Çirklənmə, həddindən artıq su götürülməsi, sahil ərazilərinin dəyişdirilməsi və iqlim amilləri göl ekosistemlərinə təsir göstərə bilər. Buna görə təbii göllərin və onların ətrafındakı ekosistemlərin qorunması biomüxtəliflik və su ehtiyatlarının davamlılığı baxımından əhəmiyyətlidir.