İnək (heyvan)

İnək iribuynuzlu ev heyvanlarının yetkin dişi fərdidir. Gündəlik danışıqda “inək” sözü bəzən ümumilikdə mal-qara üçün işlədilsə də, zooloji və heyvandarlıq baxımından daha dəqiq mənada dişi heyvanı bildirir. Erkək fərd buğa, cavan heyvan isə buzov adlanır. İnəklər minilliklərdir insanlar tərəfindən süd, ət, dəri və digər məhsulların əldə edilməsi məqsədilə saxlanılır.

Ev mal-qarası əsasən Bos taurus və Bos indicus qrupları ilə əlaqələndirilir. Müxtəlif iqlim və təsərrüfat şəraitinə uyğunlaşdırılmış çoxsaylı cinslər mövcuddur.

İnək nə ilə qidalanır?

İnək ot yeyən heyvandır. Rasionunun əsasını ot, quru ot, silos və digər bitki mənşəli yemlər təşkil edə bilər. Südçülük təsərrüfatlarında heyvanın enerji və zülal ehtiyacını ödəmək üçün taxıl və digər konsentrat yemlər də rasiona əlavə olunur.

Yemin miqdarı və tərkibi heyvanın çəkisinə, yaşına, süd məhsuldarlığına, fizioloji vəziyyətinə və yemlərin keyfiyyətinə uyğun müəyyən edilir. Süd verən yüksək məhsuldarlıqlı inəyin qida ehtiyacı süd verməyən heyvandan xeyli fərqli ola bilər.

Təmiz içməli su da xüsusilə vacibdir. Südün böyük hissəsi sudan ibarət olduğuna görə süd verən inəklərin su tələbatı yüksək olur.

İnəyin mədəsi neçə hissədən ibarətdir?

İnəklər gövşəyən heyvanlardır. Onların həzm sistemi bitki mənşəli lifli yemin səmərəli həzminə uyğunlaşıb.

İnəyin mədəsi dörd əsas bölmədən ibarətdir: rumen, retikulum, omasum və abomasum. Rumen ən böyük bölmədir və burada çoxlu mikroorqanizmlər yaşayır. Bu mikroorqanizmlər insanın özü həzm edə bilmədiyi sellüloza kimi bitki liflərinin parçalanmasına kömək edir.

İnək əvvəlcə yemi nisbətən tez udur. Daha sonra həmin yem yenidən ağıza qaytarılır və təkrar çeynənilir. Bu proses gövşəmə adlanır. MSD Veterinary Manual gövşəyən heyvanların həzm sisteminin bu quruluşunu və fermentasiya prosesini ətraflı təsvir edir.

İnəklər nə qədər yaşayır?

İnəyin ömrü cinsdən, sağlamlıq vəziyyətindən və saxlanma şəraitindən asılı olaraq dəyişir. Bioloji baxımdan mal-qara uzun illər yaşaya bilər, lakin kommersiya təsərrüfatlarında heyvanların faktiki istifadə müddəti daha qısa ola bilər.

Südçülük təsərrüfatlarında məhsuldarlıq, reproduktiv sağlamlıq, ayaq problemləri və digər xəstəliklər heyvanın təsərrüfatda nə qədər saxlanmasına təsir edir.

Buna görə bütün inəklər üçün eyni “orta ömür” rəqəmini universal qayda kimi göstərmək düzgün deyil.

Süd inəyi ilə ətlik inək arasında fərq

İnək cinsləri təsərrüfat məqsədinə görə fərqlənir. Südçülük cinsləri yüksək süd məhsuldarlığı üçün seçilir. Holşteyn dünyada ən geniş yayılmış südçülük cinslərindən biridir.

Ətlik cinslərdə isə əsas diqqət əzələ inkişafına, böyümə sürətinə və ət məhsuldarlığına verilir. Angus, Hereford və Şarole bu istiqamətdə tanınmış cinslərdəndir.

Bəzi cinslər həm süd, həm də ət istehsalı üçün saxlanıla bilər. Buna görə cins seçimi təsərrüfatın məqsədinə, iqlimə, yem bazasına və idarəetmə sisteminə uyğun aparılır.

İnək necə süd verir?

İnək süd istehsalına buzov doğduqdan sonra başlayır. Süd məmə vəzisində yaranır və sağım zamanı əldə edilir.

Müasir südçülük təsərrüfatlarında sağım əl ilə deyil, əsasən xüsusi sağım aparatları vasitəsilə həyata keçirilir. Böyük fermalarda avtomatlaşdırılmış sağım sistemləri də istifadə olunur.

Süd məhsuldarlığı heyvanın cinsindən, qidalanmasından, sağlamlığından, laktasiya mərhələsindən və saxlanma şəraitindən asılıdır. Mastit kimi məmə xəstəlikləri həm heyvanın sağlamlığına, həm də südün miqdar və keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

İnəklərin davranışı

İnəklər sosial heyvanlardır və adətən qrup halında yaşamağa meyllidirlər. Sürü daxilində heyvanlar arasında müəyyən sosial münasibətlər formalaşa bilər.

Onların görmə sahəsi genişdir, lakin birbaşa arxalarında görmədikləri sahə mövcuddur. Qəfil hərəkət, yüksək səs və tanımadıqları obyektlər heyvanı qorxuda bilər.

Heyvandarlıqda sakit davranış həm heyvanın rifahı, həm də işçinin təhlükəsizliyi üçün vacibdir. Qorxmuş və sıxışdırılmış iri heyvan qəfil qaça, təpik vura və ya insanı divara sıxa bilər.

İnəyə necə qulluq edilir?

İnəklərin saxlandığı yer təmiz, quru və kifayət qədər havalandırılan olmalıdır. Heyvanların rahat uzana bilməsi, yem və suya maneəsiz çatması vacibdir.

Dırnaq sağlamlığı xüsusilə süd inəklərində əhəmiyyətlidir. Ayaq və dırnaq problemləri heyvanın hərəkətini və yem qəbulunu azalda bilər.

Profilaktik baytarlıq tədbirlərinə peyvəndlər, parazitlərə qarşı mübarizə, reproduktiv nəzarət və xəstəliklərin erkən müəyyən edilməsi daxil ola bilər. Konkret tədbirlər regiondakı xəstəlik riskinə və təsərrüfatın şəraitinə görə baytar tərəfindən planlaşdırılır.

İnəyin kənd təsərrüfatında əhəmiyyəti

İribuynuzlu mal-qara dünya heyvandarlığının əsas istiqamətlərindən biridir. İnəklər süd və süd məhsullarının istehsalında əsas heyvanlardan hesab olunur. Süd pendir, qatıq, kərə yağı, qaymaq və digər ərzaqların hazırlanmasında istifadə edilir.

Mal-qara həmçinin ət və dəri istehsalında mühüm rol oynayır. Peyin isə kənd təsərrüfatında üzvi gübrə kimi istifadə oluna bilər.

FAO-nun məlumatlarında iribuynuzlu mal-qara qlobal heyvandarlıq və ərzaq istehsalının əsas hissələrindən biri kimi göstərilir. Eyni zamanda müasir heyvandarlıqda məhsuldarlıqla yanaşı heyvanların sağlamlığı, rifahı və istehsalın ətraf mühitə təsirinin azaldılması da vacib istiqamətlər hesab olunur.