İnsan skeleti

İnsan skeleti bədəni təşkil edən bütün sümüklərin məcmusudur. Termin yunanca «skeletos» sözündən yaranıb və «qurumuş» mənasını verir. Skelet bədənə forma verir, əzələlərə bərkidilmə yeri təmin edir və hərəkət aparatının passiv hissəsini təşkil edir. Yetkin insanın skeleti 206 sümükdən ibarətdir. Bəzi dərsliklərdə ümumi say fərqli göstərilir, çünki kiçik əlavə sümüklərin sayı fərdlər arasında dəyişə bilir. Yenidoğulmuşlarda sümüklərin sayı daha çoxdur, böyüdükcə bəzi sümüklər bir-birinə qaynaşır.

Quruluşu və əsas bölmələri

Skelet iki əsas hissəyə bölünür: ox skeleti və ətraf skeleti. Ox skeletinə kəllə, fəqərə sütunu, qabırğalar və döş sümüyü daxildir. Kəllə beyin və üz şöbələrindən ibarətdir. Beyin şöbəsi başın içindəki orqanı qoruyur, üz şöbəsi isə gözlər, burun və ağız boşluğu üçün çərçivə yaradır. Fəqərə sütunu 7 boyun, 12 döş, 5 bel fəqərəsindən, həmçinin oma sümüyü və quyruq sümüyündən təşkil olunub. Bu quruluş bədənin şaquli vəziyyətini saxlayır və onurğa beynini qoruyur. Qabırğalar və döş sümüyü isə qəfəs yaradaraq ürək və ağciyərləri örtür.

Ətraf skeleti qol və ayaqların sümüklərini, həmçinin onları gövdəyə birləşdirən qurşaqları əhatə edir. Çiyin qurşağı kürək və körpücük sümüyündən, çanaq qurşağı isə çanaq sümüklərindən ibarətdir. Əl barmaqlarına qədər qolun sümükləri, ayaqda isə bud, qaval və ayaq sümükləri yerləşir. Hər ayaqda 26 sümük var. Bud sümüyü insan skeletinin ən uzun və ən güclü sümüyüdür. Ən kiçik sümüklər isə orta qulaqda yerləşir və eşitmədə iştirak edir.

Sümüyün quruluşu və skeletin funksiyaları

Sümük canlı toxumadır. Onun xarici qatı sıx, möhkəm kompakt maddədən, daxili hissəsi isə məsaməli süngərvari maddədən ibarətdir. Bəzi sümüklərin daxilində sümük iliyi yerləşir. Qırmızı sümük iliyi qan hüceyrələrinin əmələ gəlməsində iştirak edir. Sümüklər kalsium və fosfor kimi minerallar üçün ehtiyat rolunu da oynayır. Sümük toxuması ömür boyu yenilənir, zədələnmiş yerlər bərpa olunur.

Skeletin əsas funksiyaları belədir: bədənə dayaq olmaq, daxili orqanları qorumaq, əzələlərlə birlikdə hərəkəti təmin etmək, qan hüceyrələrinin əmələ gəlməsində iştirak etmək və mineral balansını saxlamaq. Sümükləri bir-birinə birləşdirən oynaqlar bədənin əyilməsinə, fırlanmasına və yüngül hərəkət etməsinə imkan verir. Oynaqları bağlar möhkəmləndirir, qığırdaq isə sürtünməni azaldır.

Təhsil, tibb və media əhəmiyyəti

İnsan skeleti anatomiya, tibb, biologiya, ortopediya, travmatologiya, antropologiya və məhkəmə ekspertizasının əsas tədqiqat obyektlərindən biridir. Tibb təhsilində skelet modelləri və təsvirləri sümüklərin adlarını, yerini və əlaqəsini öyrənmək üçün istifadə olunur. Sağlamlıq, rentgen və diaqnostika mövzularında hazırlanan məqalələr, dərsliklər, təqdimatlar və infoqrafikalar üçün bu mövzu vacib vizual elementdir. Skelet obrazı həm də Xэллоуин, elmi sərgilər və sənədli materiallar kimi mədəni kontekstlərdə işlənir.