Kitabxana muzeyi

Kitabxana muzeyi kitabxanaların tarixini, kitab mədəniyyətinin inkişafını, yazılı irsi və müxtəlif dövrlərə aid nəşrləri toplayan, qoruyan, tədqiq və nümayiş etdirən mədəniyyət məkanıdır. Belə muzeylərdə kitab yalnız informasiya mənbəyi kimi deyil, həm də tarixi, elmi, bədii və maddi dəyərə malik eksponat kimi təqdim olunur. Ekspozisiyaya qədim və nadir kitablar, əlyazmalar, dövri mətbuat nümunələri, xəritələr, not nəşrləri, ekslibrislər, çap avadanlığı, kataloq kartoçkaları, kitabxana sənədləri və tanınmış şəxslərin şəxsi kolleksiyalarından materiallar daxil ola bilər.

Kitabxana muzeyinin əsas vəzifəsi kitabxananın keçdiyi inkişaf yolunu sənədlərlə göstərmək və yazılı mədəniyyət nümunələrinin mühafizəsini təmin etməkdir. Burada kitab fondlarının yaranması, oxucu xidmətinin təşkili, kataloq sistemlərinin inkişafı, nəşriyyat işi və kitabxana peşəsinin tarixi haqqında materiallar qorunur. Muzey kitabxana, arxiv və klassik muzey fəaliyyətinin xüsusiyyətlərini birləşdirir.

Muzey fondunun tərkibi

Kitabxana muzeylərində saxlanılan materiallar dövrünə, mənşəyinə, dilinə, mövzusuna və fiziki xüsusiyyətlərinə görə təsnif edilir. Nadir kitablar fondun ən qiymətli hissələrindən biridir. Nəşrin nadirliyi onun yaşından əlavə, məhdud tirajla çap olunması, müəllif qeydlərinin olması, tarixi hadisə ilə bağlılığı, xüsusi tərtibatı və ya günümüzə az sayda nüsxəsinin çatması ilə müəyyənləşdirilə bilər.

Əlyazmalar müəllifin və ya katibin xətti ilə yazılmış mətnlərdən ibarətdir. Onların üzərindəki qeydlər, möhürlər, tarixlər və düzəlişlər əsərin yaranma və istifadə tarixini araşdırmağa imkan verir. Köhnə çap kitablarında kağızın növü, şrift, ornament, cild, titul vərəqi və nəşriyyat nişanı ayrıca elmi əhəmiyyət daşıyır.

Muzey kolleksiyalarında kitabxananın inzibati sənədləri, ilk oxucu biletləri, inventar kitabları, kataloq kartoçkaları, əməkdaşların fotoşəkilləri, mükafatlar və yubiley materialları da saxlanıla bilər. Bu sənədlər müəssisənin fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərini, fondların necə komplektləşdirildiyini və oxuculara xidmət üsullarının zamanla necə dəyişdiyini göstərir.

Nadir kitabların mühafizəsi

Kitabxana muzeyində eksponatların saxlanması xüsusi mühafizə şəraiti tələb edir. Kağız, dəri, parça, mürəkkəb və yapışdırıcı maddələr işığın, yüksək rütubətin, temperatur dəyişikliklərinin və tozun təsiri altında zədələnə bilər. Buna görə fond otaqlarında temperatur və rütubət göstəricilərinə nəzarət edilir, eksponatlar günəş şüalarından qorunur və uyğun saxlama vasitələrindən istifadə olunur.

Zədələnmiş nəşrlər konservasiya və bərpa prosesindən keçirilir. Konservasiyanın məqsədi materialın mövcud vəziyyətini sabitləşdirmək və dağılmasının qarşısını almaqdır. Bərpa zamanı qopmuş səhifələr möhkəmləndirilir, cilddəki zədələr aradan qaldırılır və itirilmiş hissələr elmi əsaslarla tamamlanır. Müdaxilə kitabın tarixi xüsusiyyətlərini dəyişdirməməli və onun orijinal elementlərini mümkün qədər saxlamalıdır.

Rəqəmsallaşdırma nadir nəşrlərin mühafizəsində mühüm üsuldur. Kitabın səhifələri elektron formata köçürüldükdən sonra tədqiqatçılar rəqəmsal surətlə işləyə bilir. Bu, orijinal nüsxənin tez-tez istifadəsini azaldır və fiziki aşınmanın qarşısını alır. Elektron surətlər həmçinin mətnin uzaqdan araşdırılmasına və rəqəmsal sərgilərin hazırlanmasına imkan verir.

Ekspozisiya və elmi fəaliyyət

Kitabxana muzeyinin ekspozisiyası xronoloji, tematik və ya kolleksiya prinsipi ilə qurula bilər. Xronoloji sərgilər kitab və kitabxana tarixini mərhələlər üzrə təqdim edir. Tematik sərgilər müəyyən müəllifə, tarixi hadisəyə, elm sahəsinə, yubileyə və ya nəşriyyat ənənəsinə həsr olunur. Müvəqqəti sərgilərdə fondlarda saxlanılan, lakin daimi ekspozisiyada nümayiş etdirilməyən materiallar göstərilir.

Eksponatların yanında onların adı, müəllifi, nəşr yeri, tarixi, dili, fiziki xüsusiyyətləri və fonda daxilolma məlumatı qeyd edilir. Əlyazma və qədim nəşrlər haqqında izahlar ziyarətçiyə materialın tarixi əhəmiyyətini anlamağa kömək edir. Sərgilərdə rəqəmsal ekranlardan, audioyazılardan, böyüdülmüş səhifə təsvirlərindən və elektron kataloqlardan da istifadə oluna bilər.

Muzey əməkdaşları eksponatların elmi təsvirini hazırlayır, inventarlaşdırma aparır, kataloq və biblioqrafik göstəricilər tərtib edirlər. Ayrı-ayrı nəşrlərin mənşəyi, əvvəlki sahibləri, üzərindəki qeydlər və kitabxanaya daxilolma tarixi araşdırılır. Bu fəaliyyət kitab tarixi, biblioqrafiya, mətnşünaslıq, paleoqrafiya, cildçilik və mətbəə işi üzrə tədqiqatlar üçün mənbə yaradır.

Azərbaycan Milli Kitabxanasında kitabxana muzeyi

Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanasının strukturunda “Nadir kitablar və kitabxana muzeyi” şöbəsi fəaliyyət göstərir. Şöbənin fəaliyyəti nadir nəşrlərin qorunması, elmi təsviri, tədqiqi və nümayişi ilə bağlıdır. Kitabxananın tarixi inkişafını əks etdirən materiallar da muzey istiqamətinin tərkib hissəsidir.

Bu şöbə milli yazılı irsin mühafizəsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Nadir nəşrlərin xüsusi fondlarda saxlanması onların fiziki təhlükəsizliyini təmin edir, elmi təsviri isə tədqiqatçılara materiallar haqqında sistemli məlumat əldə etməyə imkan yaradır. Sərgilər vasitəsilə kitabın hazırlanma üsulları, çap mədəniyyətinin inkişafı, kitabxana fondlarının formalaşması və Azərbaycan kitab tarixinin müxtəlif mərhələləri təqdim olunur.

Kitabxana muzeyi klassik kitabxana xidmətini mədəni irsin nümayişi ilə birləşdirir. Onun fəaliyyəti tarixi nəşrlərin qorunmasına, kitab mədəniyyətinin öyrənilməsinə, elmi araşdırmaların aparılmasına və cəmiyyətin yazılı irslə tanış olmasına xidmət edir.