Kolleksiya

Kolleksiya müəyyən mövzu, dövr, müəllif, mənşə və ya başqa ortaq xüsusiyyət əsasında məqsədli şəkildə bir araya gətirilmiş əşyalar və materiallar toplusudur. Kolleksiyaya sikkələr, əskinaslar, markalar, kitablar, rəsm əsərləri, fotoşəkillər, qrammofon valları, vinil plastinkalar, audiokasetlər, qədim əşyalar və digər nümunələr daxil ola bilər. Kolleksiyalar şəxsi maraq üçün yaradıla, həmçinin muzey, arxiv və digər mədəniyyət müəssisələrində elmi və tarixi əhəmiyyət daşıyan irs kimi qoruna bilər.

Kolleksiya nədir?

Kolleksiya sadəcə çoxlu sayda əşyanın bir yerdə saxlanılması deyil. Əşyalar arasında müəyyən əlaqə və onları toplamaq üçün seçilmiş prinsip olduqda sistemli kolleksiya formalaşır.

Məsələn, bir şəxs yalnız Azərbaycan musiqiçilərinin qrammofon vallarını, müəyyən dövrə aid qəpikləri və ya konkret ölkələrin poçt markalarını toplaya bilər.

Kolleksiyanın mövzusu nə qədər dəqiq müəyyənləşdirilərsə, onun sistemləşdirilməsi və kataloqlaşdırılması da bir o qədər asan olur.

Kolleksiya növləri

Kolleksiyalar mövzusuna görə çox müxtəlif ola bilər. Sikkə və əskinas kolleksiyaları, poçt markaları, kitablar, sənədlər, fotoşəkillər, rəsm əsərləri, musiqi valları, vinil plastinkalar, audiokasetlər və tarixi əşyalar geniş yayılmış nümunələrdəndir.

Təbiət elmləri ilə bağlı minerallar, süxurlar, bitki nümunələri və digər materiallardan ibarət elmi kolleksiyalar da mövcuddur.

Muzey kolleksiyalarında isə arxeoloji, etnoqrafik, numizmatik, incəsənət, məişət və digər kateqoriyalar üzrə materiallar qoruna bilər.

Şəxsi kolleksiya

Şəxsi kolleksiya fərdi şəxs tərəfindən müəyyən maraq və seçim prinsipi əsasında yaradılır.

Kolleksiyaçı müəyyən mövzunu seçərək illər ərzində həmin sahəyə aid nümunələr toplaya bilər. Bəzi kolleksiyalar uşaqlıq və ya şəxsi maraqdan başlayaraq zamanla böyük və sistemli topluya çevrilir.

Şəxsi kolleksiyanın dəyəri yalnız maddi qiymətlə ölçülmür. Əşyaların tarixi, mənşəyi, nadirliyi və onların arxasında dayanan məlumat kolleksiyanın əhəmiyyətini artıra bilər.

Muzey kolleksiyası

Muzey kolleksiyası şəxsi kolleksiyadan fərqli olaraq institusional qaydalar əsasında formalaşdırılır və idarə olunur.

Müasir muzey fəaliyyətində əşyaların toplanması ilə yanaşı onların qorunması, tədqiqi, sənədləşdirilməsi, şərhi və ictimaiyyətə təqdim olunması mühüm yer tutur.

Muzey fonduna daxil edilən eksponat haqqında onun adı, mənşəyi, tarixi, müəllifi və ya istehsalçısı, materialı, ölçüsü, əldə edilmə üsulu və fiziki vəziyyəti kimi məlumatlar qeydə alına bilər.

Belə sənədləşdirmə kolleksiyanın elmi və mədəni əhəmiyyətinin qorunmasına kömək edir.

Musiqi kolleksiyası

Musiqi kolleksiyasına qrammofon valları, vinil plastinkalar, audiokasetlər, CD-lər, not nəşrləri, konsert proqramları, afişalar, fotoşəkillər və musiqiçilərlə bağlı müxtəlif materiallar daxil ola bilər.

Belə kolleksiyalar müəyyən ifaçıya, musiqi janrına, ölkəyə, səsyazma şirkətinə və ya tarixi dövrə həsr edilə bilər.

Tarixi qrammofon valları xüsusilə əhəmiyyətlidir. Onların üzərində qorunan səsyazmaları keçmiş dövrün ifaçılıq üslubunu və musiqi repertuarını öyrənməyə imkan verir.

Vinil və plastinka kolleksiyası

Vinil kolleksiyaçılığı musiqi kolleksiyalarının geniş yayılmış istiqamətlərindən biridir. Kolleksiyaçılar müəyyən ifaçıların albomlarını, ilk nəşrləri, müxtəlif ölkələrdə hazırlanmış presləri və məhdud tirajlı buraxılışları toplaya bilərlər.

Eyni albomun zahirən oxşar görünən iki plastinkası fərqli illərdə və ya fərqli ölkələrdə istehsal edilmiş ola bilər.

Buna görə vinil kolleksiyalarında səsyazma şirkətinin adı, kataloq nömrəsi, buraxılış ili, istehsal ölkəsi və plastinkanın fiziki vəziyyəti kimi məlumatlar əhəmiyyət daşıyır.

Audiokaset kolleksiyası

Audiokasetlər də kolleksiya obyektinə çevrilə bilər. Xüsusilə orijinal musiqi albomları, nadir buraxılışlar, məhdud tirajlar və müəyyən dövrə aid kasetlər maraq doğurur.

Audiokasetin orijinal qutusu və üzlüyünün saxlanılması kolleksiya baxımından əhəmiyyətli ola bilər.

Kasetin özündən əlavə onun üzərindəki yazılar, istehsalçı məlumatları və albomun dizaynı da müəyyən dövrün musiqi sənayesi haqqında məlumat verir.

Sikkə kolleksiyası

Sikkələrin toplanması kolleksiyaçılığın ən tanınmış istiqamətlərindəndir və numizmatika ilə sıx bağlıdır.

Sikkə kolleksiyası müəyyən ölkəyə, tarixi dövrə, nominala, hökmdara, dövlətə və ya buraxılış ilinə görə formalaşdırıla bilər.

Sikkənin kolleksiya əhəmiyyətinə onun nadirliyi, qorunma vəziyyəti, tarixi mənşəyi və buraxılış xüsusiyyətləri təsir göstərə bilər.

Köhnə olması isə sikkənin avtomatik olaraq yüksək maddi dəyərə malik olması demək deyil.

Marka kolleksiyası

Poçt markalarının toplanması filateliya ilə əlaqəli kolleksiyaçılıq istiqamətidir.

Markalar ölkələrin tarixi, siyasi hadisələri, mədəniyyəti, incəsənəti, təbiəti, görkəmli şəxsləri və yubileyləri haqqında vizual məlumat daşıya bilər.

Kolleksiya müəyyən ölkənin markaları, konkret mövzu, müəyyən illər və ya xüsusi buraxılışlar əsasında təşkil edilə bilər.

Kitab kolleksiyası

Kitab kolleksiyası adi şəxsi kitabxanadan müəyyən seçim prinsipi ilə fərqlənə bilər. Kolleksiyaçı konkret müəllifin əsərlərinin ilk nəşrlərini, nadir kitabları, imzalı nüsxələri və ya müəyyən tarixi dövrün nəşrlərini toplaya bilər.

Köhnə kitabın əhəmiyyətinin müəyyənləşdirilməsində nəşr ili ilə yanaşı tiraj, nəşriyyat, müəllif qeydləri, kitabın mənşəyi və fiziki vəziyyəti də nəzərə alınır.

Əlyazmalar və nadir nəşrlər isə ayrıca tarixi və elmi əhəmiyyət daşıya bilər.

Kolleksiya necə sistemləşdirilir?

Sistemli kolleksiyada hər nümunə haqqında əsas məlumatların qeydə alınması vacibdir. Bunun üçün inventar və ya elektron kataloq yaradıla bilər.

Əşyanın adı, növü, tarixi, istehsalçısı və ya müəllifi, əldə edildiyi yer, əldə edilmə tarixi, ölçüləri, materialı və vəziyyəti kimi məlumatlar kataloqda göstərilə bilər.

Fotoşəkillərin əlavə edilməsi də nümunələrin sonradan müəyyənləşdirilməsini asanlaşdırır.

Muzey kolleksiyalarında inventarlaşdırma və təsnifat daha sistemli qaydalar əsasında həyata keçirilir.

Kolleksiyanın qorunması

Müxtəlif kolleksiya nümunələri fərqli saxlanma şəraiti tələb edir. Kağız, fotoşəkil, metal, maqnit lent və vinil eyni mühit amillərinə eyni şəkildə reaksiya vermir.

İşıq, yüksək temperatur, rütubət, toz, zərərvericilər və fiziki təmas bəzi materialların zamanla zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Bu səbəbdən qiymətli kolleksiyanın qorunmasında əşyanın hazırlandığı material və onun konservasiya tələbləri nəzərə alınmalıdır.

Kolleksiya və sərgi

Kolleksiya ilə sərgi eyni anlayış deyil. Kolleksiya muzey və ya şəxsin sahib olduğu və qoruduğu materialların ümumi toplusudur.

Sərgi isə həmin kolleksiyadan seçilmiş nümunələrin müəyyən mövzu və konsepsiya əsasında ictimaiyyətə təqdim edilməsidir.

Muzey kolleksiyasındakı bütün əşyaların eyni anda nümayiş etdirilməsi vacib deyil. Onların bir hissəsi fondlarda qoruna, tədqiqat üçün istifadə edilə və müxtəlif dövrlərdə təşkil olunan sərgilərə daxil edilə bilər.

Kolleksiya və mədəni irs

Muzey kolleksiyaları tarixi və mədəni yaddaşın qorunmasının əsas vasitələrindən biridir. Beynəlxalq Muzeylər Şurasının müasir yanaşmasında muzeylərin funksiyaları arasında maddi və qeyri-maddi irsin toplanması, qorunması, tədqiqi, şərhi və nümayişi yer alır.

Kolleksiyada saxlanılan bir fotoşəkil, məktub, musiqi valı, sikkə və ya məişət əşyası ayrıca kiçik obyekt kimi görünsə də, düzgün sənədləşdirildikdə müəyyən insan, hadisə və ya tarixi dövr haqqında mühüm məlumat mənbəyinə çevrilə bilər.

Bu baxımdan kolleksiya yalnız əşyaların toplusu deyil, onların mənşəyi və tarixçəsi ilə birlikdə qorunan sistemləşdirilmiş məlumat və mədəni yaddaş mənbəyidir.