Mağara

Mağara yer səthinin altında və ya qayalıq ərazilərdə təbii proseslər nəticəsində yaranan boşluq və ya geniş yeraltı keçiddir. Mağaralar əsasən əhəngdaşı, gips, duz və digər süxurların uzun müddət ərzində su, külək və geoloji proseslərin təsiri ilə aşınması nəticəsində formalaşır. Onların ölçüsü kiçik boşluqlardan kilometrlərlə uzanan mürəkkəb yeraltı sistemlərə qədər dəyişə bilər.

Mağaralar necə yaranır?
Ən geniş yayılmış mağara tipi karst mağaralarıdır. Yağış və yeraltı sular süxurlardakı çatlara daxil olaraq onları tədricən həll edir və boşluqları genişləndirir. Minlərlə və milyonlarla il davam edən bu proses nəticəsində yeraltı zallar, tunellər və keçidlər yarana bilər. Vulkanik və dəniz mənşəli mağaralar isə fərqli geoloji mexanizmlərlə formalaşır.

Karst mağaraları
Karst mağaraları əsasən əhəngdaşı kimi suda həll oluna bilən süxurlarda yaranır. Bu mağaralarda çox vaxt stalaktit, stalagmit, sütun və digər mineral formasiyalara rast gəlinir. Karst relyefi yeraltı çaylar, bulaqlar və çökəkliklərlə də xarakterizə olunur. Dünyanın ən böyük mağara sistemlərinin əhəmiyyətli hissəsi karst mənşəlidir.

Stalaktit və stalagmitlər
Mağaraların tavanından aşağı doğru uzanan mineral formalar stalaktit, döşəmədən yuxarı qalxanlar isə stalagmit adlanır. Onlar mineral tərkibli su damcılarının uzun müddət ərzində çöküntü yaratması nəticəsində əmələ gəlir. Stalaktit və stalagmitlər birləşdikdə sütunvari formalar yarana bilər. Bu proses çox yavaş baş verir.

Vulkanik mağaralar
Vulkanik mağaralar lava axınları ilə əlaqəli yaranır. Lava səthdə soyuduğu halda daxildə hərəkət etməyə davam etdikdə boş tunel formalaşa bilər. Belə quruluşlara lava boruları deyilir. Vulkanik mağaralara aktiv və keçmiş vulkanik ərazilərdə rast gəlinir.

Dəniz mağaraları
Dəniz mağaraları sahil qayalarının dalğaların davamlı təsiri ilə aşınması nəticəsində yaranır. Su qayalıqdakı çatları genişləndirərək zamanla iri boşluqlar yaradır. Dəniz mağaralarının forması sahilin geoloji quruluşundan və dalğaların gücündən asılıdır. Bəzi sahil mağaralarına yalnız qayıqla daxil olmaq mümkündür.

Mağara daxilində iqlim
Mağaraların daxilində temperatur çox vaxt çöldəki hava şəraitinə nisbətən daha sabit olur. Dərin mağaralarda işıq demək olar ki, olmur və rütubət yüksək ola bilər. Bu sabit mikroiqlim mağaralarda xüsusi ekosistemlərin formalaşmasına şərait yaradır.

Mağara canlıları
Mağaralarda yarasalar, həşəratlar, hörümçəklər, xərçəngkimilər və müxtəlif mikroorqanizmlər yaşaya bilər. Bəzi növlər bütün həyatını qaranlıq mağara mühitində keçirir və bu şəraitə xüsusi uyğunlaşmalar qazanır. Belə canlılarda görmə qabiliyyətinin zəifləməsi və digər hiss orqanlarının inkişaf etməsi müşahidə oluna bilər.

Yarasalar və mağaralar
Yarasalar mağaralarla ən çox əlaqələndirilən heyvanlardan biridir. Bir çox yarasa növü mağaralardan gündüz sığınacağı, çoxalma və qışlama yeri kimi istifadə edir. Böyük mağara koloniyaları minlərlə fərddən ibarət ola bilər. Buna görə mağaraların qorunması bəzi yarasa növlərinin mühafizəsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İnsanların mağaralardan istifadəsi
İnsanlar tarix boyu mağaralardan yaşayış, sığınacaq, ibadət və dəfn məqsədilə istifadə ediblər. Arxeoloji qazıntılar mağaralarda daş alətlər, ocaq izləri, insan və heyvan sümükləri, keramika və digər maddi mədəniyyət nümunələrinin aşkarlandığını göstərir. Buna görə mağaralar insan tarixinin öyrənilməsində mühüm arxeoloji mənbələrdir.

Qayaüstü və mağara rəsmləri
Bəzi mağaralarda qədim insanların çəkdiyi rəsmlər qorunub saxlanılıb. Bu təsvirlərdə heyvanlar, insan fiqurları, ov səhnələri və müxtəlif simvollar yer ala bilər. Mağara rəsmləri erkən insan cəmiyyətlərinin dünyagörüşü və həyat tərzi haqqında mühüm məlumat verir.

Mağaralar və arxeologiya
Mağaralar sabit temperatur və qorunan mühitə malik olduğu üçün arxeoloji materialların uzun müddət saxlanmasına şərait yarada bilər. Burada qədim yaşayış izləri, əmək alətləri, sümüklər və digər tapıntılar aşkarlanır. Bu materiallar insanın inkişafı, köç yolları və qədim yaşayış şəraiti haqqında məlumat verir.

Azərbaycanda mağaralar
Azərbaycan ərazisində müxtəlif dövrlərə aid təbii və arxeoloji mağaralar mövcuddur. Qarabağ, Naxçıvan və digər bölgələrdə yerləşən mağara kompleksləri həm geoloji, həm də tarixi baxımdan maraq doğurur. Azıx mağarası Azərbaycanın ən tanınmış arxeoloji mağaralarından biridir və qədim insan məskənlərinin öyrənilməsində mühüm yer tutur.

Azıx mağarası
Azıx mağarası Qarabağ bölgəsində yerləşən mühüm paleolit abidəsidir. Burada aparılan arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində qədim insan fəaliyyətinə aid daş alətlər və müxtəlif fauna qalıqları aşkarlanıb. Mağara Qafqazda erkən insan məskunlaşmasının öyrənilməsi üçün mühüm arxeoloji məkanlardan biridir.

Mağara turizmi
Təbii mağaraların bir hissəsi turistlərin ziyarəti üçün uyğunlaşdırılır. Belə mağaralarda işıqlandırma, piyada yolları, pilləkənlər və təhlükəsizlik sistemləri qurula bilər. Mağara turizmi geologiya, təbiət və macəra turizmini birləşdirən istiqamətlərdən biridir.

Speleologiya nədir?
Mağaraları elmi cəhətdən öyrənən sahə speleologiya adlanır. Speleoloqlar mağaraların geoloji quruluşunu, yaranma proseslərini, su sistemlərini, canlı aləmini və mikroiqlimini araşdırırlar. Mağaraların xəritələşdirilməsi və yeni yeraltı keçidlərin aşkarlanması da bu sahənin əsas fəaliyyət istiqamətlərindəndir.

Mağara tədqiqatlarında təhlükəsizlik
Mağara daxilində hərəkət xüsusi hazırlıq tələb edə bilər. Qaranlıq, sürüşkən səthlər, dar keçidlər, su basması və oksigen çatışmazlığı kimi risklər mövcuddur. Peşəkar mağara tədqiqatlarında dəbilqə, işıqlandırma, kəndir və digər təhlükəsizlik vasitələrindən istifadə edilir. Naməlum mağaralara tək daxil olmaq təhlükəli ola bilər.

Mağaraların qorunması
Mağaralar geoloji, bioloji və arxeoloji baxımdan həssas təbii obyektlərdir. Mineral formasiyaların qırılması, zibillənmə, divarlara yazı yazılması və canlı koloniyalarının narahat edilməsi mağara ekosisteminə zərər verə bilər. Buna görə qorunan mağaralarda ziyarət qaydalarına əməl etmək mühüm əhəmiyyət daşıyır.