Medal

Medal müəyyən xidmətə, nailiyyətə, qələbəyə və ya tarixi hadisəyə görə təqdim edilən, həmçinin xatirə məqsədilə hazırlanan xüsusi nişandır. Medallar əsasən metaldan hazırlanır, üzərində yazılar, tarixlər, portretlər, dövlət rəmzləri və müxtəlif təsvirlər yerləşdirilə bilər. Onlar dövlət təltifi, hərbi mükafat, idman mükafatı, yubiley və xatirə əşyası kimi fərqli məqsədlərə xidmət edir.

Medal nədir?

Medal adətən dairəvi və ya ona yaxın formalı metal əşyadır. Xarici görünüşünə görə sikkəyə bənzəsə də, onun əsas funksiyası ödəniş vasitəsi olmaq deyil.

Medal konkret şəxsin xidmətlərini qiymətləndirmək, idman və digər yarışlarda əldə edilmiş nəticəni göstərmək, mühüm hadisənin ildönümünü qeyd etmək və ya müəyyən tarixi şəxsiyyətin xatirəsini yaşatmaq üçün hazırlana bilər.

Bəzi medallar lent və ya xüsusi bərkitmə elementi vasitəsilə geyim üzərində daşınır. Xatirə və kolleksiya medalları isə taxılmaq üçün deyil, saxlanmaq və nümayiş etdirilmək üçün hazırlana bilər.

Medalın tarixi

Medalların tarixi sikkəçilik və metal üzərində təsvir yaratmaq ənənəsi ilə sıx bağlıdır. Qədim dövrlərdə hökmdarların, mühüm hadisələrin və hərbi qələbələrin xatirəsinə bənzər metal nümunələr hazırlanırdı.

Müasir mənada xatirə medalları xüsusilə Avropa İntibahı dövründə ayrıca sənət istiqaməti kimi inkişaf etməyə başladı. Portretlər, heraldik elementlər və tarixi səhnələr medal dizaynında geniş istifadə olunurdu.

Sonrakı əsrlərdə medallar dövlət və hərbi təltif sistemlərinin də mühüm hissəsinə çevrildi. Müxtəlif ölkələr xüsusi xidmət, qəhrəmanlıq, uzunmüddətli fəaliyyət və mühüm tarixi hadisələrlə əlaqədar medallar təsis etməyə başladılar.

Dövlət medalları

Dövlət medalı ölkə tərəfindən müəyyən edilmiş xidmət və nailiyyətlərə görə verilən rəsmi təltifdir. Hər bir belə medalın kimlərə və hansı xidmətlərə görə təqdim edilə biləcəyi müvafiq hüquqi sənədlərlə müəyyən olunur.

Azərbaycanda orden və medallar dövlət təltifləri sisteminə daxildir. Qanunvericilikdə orden və medal vətəndaşlara xüsusi xidmətlərə görə dövlət tərəfindən verilən dövlət təltifi kimi müəyyən edilir.

Azərbaycan Respublikasında müxtəlif sahələr üzrə medallar mövcuddur. Onların arasında hərbi xidmət, dövlət orqanlarında fəaliyyət, əmək və peşəkar xidmətlər, əməkdaşlıq və digər nailiyyətlərlə bağlı təltiflər yer alır.

Konkret medalın təqdim edilmə əsasları, təltif olunan şəxslər və taxılma qaydası həmin medal haqqında əsasnamə ilə müəyyən edilə bilər.

Hərbi medallar

Hərbi medallar hərbi xidmət, döyüş əməliyyatlarında iştirak, qəhrəmanlıq, xüsusi tapşırıqların yerinə yetirilməsi və digər xidmətlərlə əlaqədar verilə bilər.

Belə medallarda dövlət rəmzləri, hərbi simvollar, əməliyyat və ya hadisəni ifadə edən təsvirlər və müvafiq yazılar yerləşdirilə bilər.

Hərbi medalın sadəcə xatirə nişanından əsas fərqi onun müəyyən edilmiş rəsmi təltif sisteminə daxil olmasıdır. Dövlət tərəfindən təsis edilmiş hərbi medalların təqdim və taxılma qaydaları hüquqi aktlarla tənzimlənir.

İdman medalları

Medal idman yarışlarında ən çox tanınan mükafat formalarından biridir. Bir çox yarışlarda ilk üç yeri tutan idmançılara və ya komandalara qızıl, gümüş və bürünc medallar təqdim olunur.

Qızıl medal adətən birinci, gümüş medal ikinci, bürünc medal isə üçüncü yeri simvolizə edir. Bu sistem Olimpiya və Paralimpiya Oyunlarından dünya və qitə çempionatlarına qədər müxtəlif beynəlxalq yarışlarda istifadə olunur.

“Qızıl medal” ifadəsi medalın bütövlükdə saf qızıldan hazırlanması mənasına gəlməyə bilər. Medalın materialı və texniki xüsusiyyətləri konkret yarışın qaydalarına uyğun müəyyən edilir.

İdman medalı atletin və ya komandanın müəyyən yarışda əldə etdiyi nəticənin rəsmi simvolu kimi çıxış edir.

Xatirə və yubiley medalları

Xatirə medalı müəyyən hadisə, şəxsiyyət, təşkilat və ya tarixi tarixlə əlaqədar hazırlanan medal növüdür.

Yubiley medalları isə adətən hadisənin və ya qurumun müəyyən ildönümünə həsr edilir. Onların üzərində yubiley tarixi, təşkilatın adı, portret, bina, gerb və digər simvollar yerləşdirilə bilər.

Azərbaycanda da müxtəlif dövlət qurumlarının və mühüm tarixi hadisələrin yubileyləri ilə bağlı rəsmi yubiley medalları təsis edilib.

Bununla yanaşı, bütün xatirə nişanları dövlət medalı hesab edilmir. Dövlət təltifi statusu onun müvafiq qanunvericilik əsasında təsis edilməsindən asılıdır.

Medalın quruluşu və dizaynı

Medalın ön tərəfi numizmatik terminologiyada avers, arxa tərəfi isə revers adlandırılır. Dizayn hər iki tərəfdə və ya yalnız bir tərəfdə yerləşdirilə bilər.

Medal üzərində portret, gerb, emblem, ornament, tarixi səhnə, tarix və müxtəlif yazılar ola bilər. Taxılmaq üçün nəzərdə tutulan medallarda lent, halqa və ya digər bərkitmə elementləri də istifadə edilir.

Medallar bürünc, mis, gümüş və müxtəlif metal ərintilərindən hazırlana bilər. Bəzi nümunələrdə qızıl və ya gümüş örtükdən, emaldan və digər dekorativ texnikalardan istifadə olunur.

Medalın forması da mütləq dairəvi olmur. Oval, düzbucaqlı və müxtəlif xüsusi formalarda nümunələr mövcuddur.

Medal və sikkə arasındakı fərq

Medal və sikkə xarici görünüşcə bir-birinə bənzəyə bilər, lakin funksiyaları fərqlidir.

Sikkə rəsmi pul sisteminin bir hissəsi olaraq nominal dəyərə malik dövriyyə vasitəsidir. Medal isə ümumiyyətlə pul dövriyyəsi üçün nəzərdə tutulmur.

Medalın üzərində nominal dəyər əvəzinə şəxsin adı, hadisənin tarixi, təltifin adı və ya xatirə yazısı yerləşdirilə bilər.

Bununla belə, həm sikkələr, həm də medallar numizmatika və əlaqəli kolleksiya sahələrində tarixi, bədii və mədəni baxımdan öyrənilir.

Medal və orden arasındakı fərq

Medal və orden hər ikisi rəsmi təltif formasında istifadə edilə bilər, lakin eyni anlayış deyil.

Orden adətən ayrıca statusa, fərqli dizayn və təltif qaydalarına malik dövlət mükafatıdır. Medalın hüquqi statusu və hansı xidmətə görə verilməsi də ayrıca əsasnamə ilə müəyyən edilə bilər.

Dövlət təltifləri sistemində orden və medalların iyerarxiyası, taxılma ardıcıllığı və təqdim edilmə qaydaları ölkənin qanunvericiliyindən asılıdır.

Buna görə medalın dəyəri yalnız hazırlandığı metal ilə deyil, onun hüquqi statusu, hansı xidmətə görə verilməsi və tarixi əhəmiyyəti ilə müəyyənləşir.

Kolleksiya əşyası kimi medal

Tarixi medallar muzey və şəxsi kolleksiyalarda mühüm yer tutur. Onlar müəyyən dövrün siyasi hadisələri, hərbi tarixi, incəsənəti, dövlət rəmzləri və ictimai həyatı haqqında məlumat verə bilər.

Kolleksiya medalının qiymətləndirilməsində hazırlanma tarixi, tirajı, materialı, müəllifi və ya istehsalçısı, qorunma vəziyyəti, nadirliyi və tarixi mənşəyi kimi xüsusiyyətlər nəzərə alınır.

Medalların öyrənilməsi numizmatika ilə sıx bağlıdır. Bununla yanaşı, medal sənətinə və medallara xüsusi maraq göstərən ayrıca kolleksiya və tədqiqat istiqamətləri də mövcuddur.

Beləliklə, medal yalnız mükafat deyil, eyni zamanda tarixi hadisəni, şəxsi nailiyyəti və müəyyən dövrün bədii üslubunu gələcək nəsillərə çatdıra bilən maddi yaddaş nümunəsidir.