#mədəni irsin bərpası
Mədəni irsin bərpası
Mədəni irsin bərpası tarixi və memarlıq abidələrinin, arxeoloji obyektlərin, muzey eksponatlarının, əlyazmaların və incəsənət əsərlərinin ilkin görkəmini, möhkəmliyini və elmi dəyərini qorumağa yönələn tədbirlər kompleksidir. Məqsəd abidəni «yeniləmək» yox, onun həqiqiliyini saxlayaraq gələcək nəsillərə çatdırmaqdır. Azərbaycanda bu sahəni Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti həyata keçirir. Bərpa işləri həm dövlət, həm beynəlxalq təşkilatlar, həm də ixtisaslaşmış sənətkarlar tərəfindən aparılır.
Bərpanın növləri və mərhələləri
Bərpa işi bir neçə istiqamətə bölünür. Konservasiya abidənin mövcud vəziyyətini saxlamaq və dağılmasının qarşısını almaq üçün görülən işdir. Restavrasiya itirilmiş və ya zədələnmiş elementləri elmi əsasla ilkin formasına qaytarır. Rekonstruksiya isə dağılmış obyektin arxiv sənədləri, rəsmlər, fotoşəkillər və tədqiqatlar əsasında yenidən qurulmasıdır. Adaptasiya abidədən yeni funksiyada, məsələn muzey və ya mədəniyyət mərkəzi kimi istifadə etməyə imkan verir. İş adətən tarixi araşdırma, arxeoloji və memarlıq ölçmələri, vəziyyətin texniki qiymətləndirilməsi, layihələndirmə, bərpa işlərinin özü və sonrakı monitorinq mərhələlərindən keçir.
Əsas prinsiplər
Beynəlxalq təcrübədə bərpanın əsas qaydaları 1964-cü il Venesiya Xartiyasında formalaşıb. Bunlar həqiqiliyin qorunması, minimal müdaxilə, tətbiq olunan üsulların geri qaytarıla bilməsi və aparılan işlərin sənədləşdirilməsidir. Yeni əlavə elementlər tarixi hissədən fərqlənməli, abidənin tarixi qatları isə silinməməlidir. Bərpada ənənəvi materiallardan (əhəngdaşı, kərpic, əhəng məhlulu, ağac, qədim üsullarla hazırlanmış məmulatlar) və sənətkarlıq üsullarından istifadə olunur. Müasir texnologiyalar, o cümlədən 3D skanerləmə, rəqəmsal modelləşdirmə və laboratoriya analizləri də tətbiq edilir.
Azərbaycanda bərpa və abidələr
Azərbaycanda tarixi abidələrin bərpası İçərişəhər, Şirvanşahlar Sarayı kompleksi, Qız qalası, Şəki Xan Sarayı və digər abidələr üzərində aparılıb. İçərişəhər 2000-ci ildə YUNESKO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilib. 2020-ci ildə Qarabağın azad edilməsindən sonra Şuşa, Ağdam və digər ərazilərdə dağıdılmış və ya zədələnmiş məscidlərin, türbələrin, tarixi məhəllələrin və qəbiristanlıqların bərpası dövlət proqramının mühüm hissəsinə çevrilib. Bu işlər xüsusilə dini və tarixi abidələrin, memarlıq və şəhərsalma irsinin xilası baxımından vacibdir. Hazırda mədəni irs layihələri həm bərpa, həm də turizm və maarifləndirmə məqsədilə inkişaf etdirilir.
