Müayinə

Müayinə insanın sağlamlıq vəziyyətinin, müəyyən obyektin və ya prosesin diqqətlə yoxlanılması, nəzərdən keçirilməsi və qiymətləndirilməsi prosesidir. Azərbaycan dilində söz geniş mənada hərtərəfli yoxlama və baxışı ifadə etsə də, gündəlik istifadədə daha çox tibbi müayinə anlayışı ilə əlaqələndirilir. Tibbdə müayinə pasiyentin sağlamlıq vəziyyəti haqqında məlumat toplamaq, mümkün problemləri müəyyənləşdirmək və zəruri hallarda sonrakı diaqnostik addımları planlaşdırmaq üçün aparılır.

Müayinə nədir?

Müayinə müəyyən vəziyyət haqqında daha ətraflı məlumat əldə etmək məqsədilə aparılan sistemli yoxlamadır.

Tibbi müayinə zamanı həkim pasiyentin şikayətlərini və tibbi tarixçəsini öyrənə, fiziki müayinə apara və ehtiyac olduqda laborator və instrumental müayinələr təyin edə bilər.

Müayinənin həcmi müraciətin səbəbindən, insanın yaşından, sağlamlıq vəziyyətindən və ehtimal olunan xəstəlikdən asılı olaraq dəyişir.

Tibbi müayinə

Tibbi müayinə insanın sağlamlıq vəziyyətinin səhiyyə mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilməsidir.

Pasiyent konkret şikayətə görə müayinəyə müraciət edə bilər. Bununla yanaşı, müəyyən xəstəliklərin erkən aşkarlanması və ümumi sağlamlıq vəziyyətinin qiymətləndirilməsi məqsədilə profilaktik müayinələr də aparılır.

Müayinə nəticələri əsasında əlavə analiz, görüntüləmə və ya başqa mütəxəssisin konsultasiyasına ehtiyac müəyyən edilə bilər.

İlkin müayinə

İlkin müayinə pasiyentin müəyyən problem üzrə həkim tərəfindən ilk dəfə qiymətləndirilməsidir.

Bu mərhələdə həkim əsas şikayətləri, simptomların nə vaxt başladığını, əvvəlki xəstəlikləri, istifadə edilən dərmanları və digər əhəmiyyətli məlumatları öyrənə bilər.

İlkin qiymətləndirmənin nəticələri sonrakı müayinə və diaqnostika istiqamətinin müəyyən edilməsinə kömək edir.

Fiziki müayinə

Fiziki müayinə həkimin pasiyentin bədənini birbaşa qiymətləndirdiyi müayinə mərhələsidir.

Buraya ümumi görünüşün qiymətləndirilməsi, müəyyən nahiyələrin nəzərdən keçirilməsi, palpasiya, perkussiya və auskultasiya kimi klassik müayinə üsulları daxil ola bilər.

Məsələn, stetoskopla ürək və ağciyər səslərinin dinlənilməsi auskultasiyanın geniş tanınan nümunəsidir.

Bütün pasiyentlər üçün eyni fiziki müayinə aparılmır. Yoxlanılan sistem və orqanlar müraciətin səbəbinə uyğun seçilir.

Laborator müayinə

Laborator müayinələr orqanizmdən götürülmüş bioloji materialların analizinə əsaslanır.

Qan və sidik analizləri laborator diaqnostikada ən geniş istifadə edilən üsullar sırasındadır. Konkret vəziyyətdən asılı olaraq digər bioloji nümunələr də araşdırıla bilər.

Laborator nəticələr ayrıca deyil, pasiyentin şikayətləri, klinik əlamətləri və digər müayinələrin nəticələri ilə birlikdə qiymətləndirilir.

İnstrumental müayinə

İnstrumental müayinə xüsusi tibbi avadanlıqlar vasitəsilə aparılan diaqnostik qiymətləndirməni ifadə edir.

Ultrasəs müayinəsi, rentgenoqrafiya, kompüter tomoqrafiyası, maqnit-rezonans tomoqrafiyası və elektrokardioqrafiya müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunan müayinə üsullarına nümunədir.

Bu üsulların hər biri fərqli məlumat verir. Buna görə konkret müayinənin seçilməsi klinik ehtiyaca əsaslanmalıdır.

Profilaktik müayinə

Profilaktik müayinə insanın özünü sağlam hiss etdiyi dövrdə də aparıla bilər. Məqsəd müəyyən sağlamlıq problemlərinin riskini qiymətləndirmək və bəzi xəstəlikləri simptomlar yaranmazdan əvvəl aşkar etməkdir.

Profilaktik müayinənin tərkibi yaşa, cinsə, ailə tarixçəsinə, həyat tərzinə və digər risk faktorlarına görə dəyişə bilər.

Bütün insanlara eyni analiz və görüntüləmə müayinələrinin tətbiq edilməsi düzgün yanaşma deyil. Profilaktik yoxlamalar elmi əsaslı tibbi tövsiyələrə uyğun seçilməlidir.

Skrininq və müayinə arasındakı fərq

Skrininq müəyyən xəstəliyin əlamətləri olmayan insanlarda həmin xəstəliyin və ya riskin erkən aşkarlanmasına yönəlmiş yoxlamadır.

Müayinə isə daha geniş anlayışdır. O, şikayəti olan şəxsin qiymətləndirilməsini, profilaktik baxışı, fiziki müayinəni və müxtəlif diaqnostik prosedurları əhatə edə bilər.

Skrininq nəticəsinin müsbət olması hər zaman xəstəliyin qəti diaqnozu demək deyil. Belə nəticə əlavə diaqnostik müayinəyə ehtiyac yarada bilər.

Müayinə və diaqnoz

Müayinə ilə diaqnoz eyni anlayış deyil.

Müayinə məlumat toplamaq və sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirmək prosesidir. Diaqnoz isə sistemli müayinə və əldə olunan məlumatlar əsasında xəstəliyin müəyyən edilməsini ifadə edir.

Bəzi hallarda diaqnoz ilkin müayinədən sonra müəyyən edilə bilər. Digər hallarda isə laborator analizlər, görüntüləmə və əlavə konsultasiyalar tələb olunur.

Təkrar müayinə

Təkrar müayinə əvvəlki qiymətləndirmədən sonra pasiyentin vəziyyətində baş verən dəyişiklikləri izləmək üçün aparılır.

Həkim simptomların dəyişməsini, müalicəyə reaksiyanı, analiz nəticələrini və digər göstəriciləri yenidən qiymətləndirə bilər.

Xroniki xəstəliklərin nəzarətində müntəzəm müayinələr xüsusilə əhəmiyyət daşıyır.

İşə qəbul zamanı tibbi müayinə

Bəzi peşə və fəaliyyət sahələrində işçinin sağlamlıq vəziyyətinin görüləcək işə uyğunluğunun qiymətləndirilməsi üçün ilkin və dövri tibbi müayinələr tələb oluna bilər.

Belə müayinələrin məqsədi işlə əlaqədar sağlamlıq risklərini nəzərə almaq, müəyyən peşə xəstəliklərinin erkən əlamətlərini aşkar etmək və işçinin sağlamlığının qorunmasına kömək etməkdir.

Tibbi müayinələrin konkret tələbləri işin xüsusiyyəti və qüvvədə olan qanunvericilikdən asılıdır.

Müayinəyə necə hazırlaşmaq lazımdır?

Hazırlıq qaydaları müayinənin növündən asılıdır. Bəzi qan analizləri üçün müəyyən müddət ac qalmaq tələb oluna bilər, digər müayinələrdə isə belə məhdudiyyət olmur.

Ultrasəs, endoskopik və görüntüləmə müayinələrinin də özünəməxsus hazırlıq tələbləri ola bilər.

Buna görə pasiyent müayinədən əvvəl tibb müəssisəsinin və ya həkimin verdiyi konkret hazırlıq təlimatına əməl etməlidir.

Müntəzəm müayinənin əhəmiyyəti

Müayinə yalnız xəstəlik əlamətləri yarandıqda aparılan prosedur deyil. Yaşa və fərdi risklərə uyğun profilaktik müayinələr bəzi sağlamlıq problemlərinin erkən müəyyən edilməsinə kömək edə bilər.

Eyni zamanda lazımsız analiz və müayinələrin aparılması da məqsədəuyğun deyil. Müayinənin növü və tezliyi insanın fərdi riskləri və tibbi göstərişlər əsasında müəyyən edilməlidir.

Düzgün təşkil edilmiş müayinə sağlamlıq vəziyyətinin qiymətləndirilməsi, diaqnostika və sonrakı tibbi qərarların verilməsi üçün əsas mərhələlərdən biridir.