Müqəddəs Yelisey adına Cotari Kilsəsi

Müqəddəs Yelisey adına Cotari Kilsəsi, Azərbaycanın Qəbələ rayonunun Nic qəsəbəsində yerləşən, Qədim Qafqaz Albaniyasının mədəni və dini irsinə aid olan mühüm tarixi-memarlıq abidəsidir. Kilsə, Albaniyada xristianlığın yayılmasında və ilk kilsələrin tikilməsində müstəsna xidmətləri olan xristian müqəddəsi, maarifçi Müqəddəs Yeliseyin adını daşıyır. Bu məbəd hazırda dünyada albanların birbaşa nəsilləri hesab olunan udilərin və rəsmi Alban-Udi Xristian İcmasının ən aktiv, mərkəzi ibadətgahlarından biri kimi fəaliyyət göstərir. Tarixi və Alban-Udi İcması Üçün Əhəmiyyəti Nic qəsəbəsi udilərin kompakt şəkildə yaşadığı unikal tarixi məkandır. Cotari kilsəsi də bu ərazidə mövcud olan bir neçə qədim alban məbədindən biridir. Tarixi Kökləri: Kilsənin yerləşdiyi ərazi hələ xristianlıqdan əvvəlki dövrlərdə də udilər üçün müqəddəs ayinlərin icra olunduğu bir məkan olmuşdur. Sonradan burada tikilən kilsə əsrlər boyu bölgədə xristianlığın əsas ocaqlarından birinə çevrilmişdir. Tarixi Ədalətin Bərpası: Ötən əsrlərdə, xüsusilə Alban katalikosluğunun rəsmi olaraq ləğv edilməsindən sonra, məbəd digər kilsələr kimi kənar kilsə strukturlarının ciddi təzyiqlərinə və daxili elementlərinin dəyişdirilməsi (erməniləşdirilməsi) cəhdlərinə məruz qalmışdır. Lakin udilər öz milli-dini kimliklərini qoruyaraq məbədin alban irsinə aid olduğunu müdafiə etmişlər. Müasir Dövr: Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra ölkədə multikulturalizm və dini dözümlülük siyasəti çərçivəsində alban-udi icmasının dini hüquqları tam bərpa edilmiş və kilsə yenidən öz həqiqi sahiblərinin rəsmi ibadət mərkəzinə çevrilmişdir. Memarlıq Quruluşu və Daxili Elementləri Cotari kilsəsi özünəməxsus yerli memarlıq üslubuna malikdir və Qafqaz Albaniyasının dini tikililərinin xarakterik cizgilərini daşıyır: Tikinti Materialları: Məbədin inşasında yerli çay daşlarından, əhəng məhlulundan və bişmiş qırmızı kərpiclərdən istifadə olunmuşdur. Divarların möhkəmliyi onun əsrlərin sınağından keçərək günümüzə qədər salamat çatmasını təmin etmişdir. Plan Quruluşu: Kilsə dördbucaqlı bazilika üslubundadır. Daxili məkan geniş ibadət zalından və şərq hissədə yerləşən rəsmi altar (altar pəncərəsi və divarı) bölməsindən ibarətdir. Dam örtüyü və tavan tağvari struktura malikdir. Həyətyanı Sahə: Kilsənin ətrafı qədim qəbiristanlıq və çoxəsrlik ağaclarla əhatə olunmuşdur. Həyətdə udi dilində və qədim alban elementləri ilə işlənmiş rəsmi başdaşıları və xristian simvolları yer alır. Bərpa və Yenidənqurma İşləri Məbədin fiziki vəziyyəti zaman keçdikcə aşınmalara məruz qaldığı üçün dövlət və rəsmi fondlar tərəfindən genişmiqyaslı bərpa layihələrinə start verilmişdir: Böyük Bərpa Prosesi: Heydər Əliyev Fondunun rəsmi dəstəyi və layihə rəhbərliyi ilə kilsədə fundamental bərpa işləri həyata keçirilmişdir. Bu proses zamanı binanın bəzi uçmuş divarları rəsmi tarixi layihələr əsasında yenidən qurulmuş, dam örtüyü tamamilə yenilənmişdir. Tarixi Orijinallığın Qorunması: Bərpa zamanı ən mühüm şərtlərdən biri kilsənin daxili və xarici divarlarına sonradan əlavə edilmiş, alban memarlığına yad olan kənar yazıların və simvolların təmizlənməsi, binanın ilkin tarixi görkəminə qaytarılması olmuşdur. Cotari kilsəsi bu gün təkcə udi xalqının dini ibadət yeri deyil, həm də Azərbaycana gələn çoxsaylı xarici turistlərin, tarixçilərin və arxeoloqların ziyarət etdiyi mühüm mədəniyyət və multikulturalizm abidəsidir.