Muzey

Muzey tarixi, mədəni, elmi və bədii dəyəri olan əşyaların toplandığı, qorunduğu, öyrənildiyi və ictimaiyyətə nümayiş etdirildiyi müəssisədir. Söz yunanca «mouseion» sözündən gəlir və incəsənət, elm və ədəbiyyat ilhamverənləri olan muzaların məbədi mənasını verir. Qədim İsgəndəriyyədəki Mouseion müasir muzeylərin ilk prototiplərindən biri sayılır, lakin müasir mənada ictimai muzeylər XVII–XVIII əsrlərdən formalaşmağa başlayıb. Oksforddakı Eşmol muzeyi ilk universitet muzeylərindən biri hesab olunur, Britaniya muzeyi 1753-cü ildə təsis edilib, Luvr isə 1793-cü ildə geniş ictimaiyyət üçün açılıb.

Muzey işinin beynəlxalq standartlarını Muzeylər üzrə Beynəlxalq Şura (ICOM) müəyyənləşdirir. 2022-ci ildə qəbul edilmiş tərifə görə muzey cəmiyyətin xidmətində duran, qeyri-kommersiya əsaslı daimi qurumdur. O, maddi və qeyri-maddi irsi tədqiq edir, toplayır, qoruyur, izah edir və nümayiş etdirir; ictimaiyyət üçün açıq, əlçatan və inklüziv olmaqla müxtəlifliyi və dayanıqlığı dəstəkləyir.

Muzeylərin növləri və fəaliyyəti

Profilinə görə muzeylər bir neçə əsas qrupa bölünür. İncəsənət muzeylərində rəsm, heykəltəraşlıq, qrafika və tətbiqi sənət nümunələri saxlanılır. Tarix və arxeologiya muzeyləri qazıntılardan əldə olunan materialları, silahları, sikkələri, sənədləri və məişət əşyalarını nümayiş etdirir. Etnoqrafiya muzeyləri xalqın adət-ənənəsini, geyimini və sənətkarlığını təqdim edir. Təbiət, elm və texnika muzeyləri canlı aləmi, geologiyanı, kosmosu və ixtiraların tarixini əhatə edir. Ədəbiyyat, ev-muzey və memorial muzeylər isə konkret şəxsiyyətin həyatı və yaradıcılığı ilə bağlıdır. Açıq havada yerləşən etnoqrafik kompleksləri və rəqəmsal formatda fəaliyyət göstərən virtual muzeyləri də bu sıraya əlavə etmək olar.

Muzeyin işi yalnız sərgi ilə məhdudlaşmır. Kolleksiyaların qeydiyyatı, saxlanması, bərpası, elmi tədqiqi, nəşr fəaliyyəti, ekskursiyalar, təhsil proqramları və mədəni tədbirlər də onun əsas funksiyalarıdır. Bərpa laboratoriyaları əşyaların fiziki vəziyyətini qoruyur, fondlar isə nümayiş olunmayan, lakin elmi dəyəri olan materialları saxlayır.

Azərbaycanda muzeylər

Azərbaycanda muzey fəaliyyəti «Muzeylər haqqında» qanunla tənzimlənir. Rəsmi məlumatlara görə ölkədə 222 muzey fəaliyyət göstərir; onların arasında tarix, bölgə-tarix, ədəbiyyat, tətbiqi sənət muzeyləri və Heydər Əliyev mərkəzləri var. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi ölkənin maddi mədəniyyətini əks etdirən böyük kolleksiyaya malikdir. Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində isə Azərbaycan və Qərbi Avropa sənəti ilə yanaşı, XVIII–XX əsrləri əhatə edən zəngin rus incəsənəti kolleksiyası saxlanılır. Bakıda xalça, ədəbiyyat, miniatür, musiqi və digər sahələr üzrə ixtisaslaşmış muzeylər də fəaliyyət göstərir.

Mədəni, təhsil və media əhəmiyyəti

Muzey keçmişlə bu günü birləşdirən məkandır. O, tarixi yaddaşı qoruyur, milli kimliyin formalaşmasına kömək edir və gənc nəslin elmi, bədii və tarixi biliklərini zənginləşdirir. Turizmdə muzeylər şəhərin və ölkənin əsas cazibə mərkəzlərindən sayılır, təhsildə isə dərsliklərdən kənar canlı öyrənmə mühiti yaradır. Mədəniyyət, tarix, incəsənət, turizm, təhsil və elm mövzularında hazırlanan məqalələr, reportajlar, təqdimatlar və kommunikasiya materialları üçün muzey mövzusu geniş vizual imkanlar açır.