Nar

Nar nar ağacının meyvəsidir və elmi adı Punica granatum olan bitkidən əldə edilir. Meyvənin qalın qabığının daxilində çoxsaylı dənələr yerləşir. Hər dənənin içərisində toxum, ətrafında isə şirəli və yeməli hissə olur. Nar təzə şəkildə yeyilir, şirəsi hazırlanır, həmçinin müxtəlif yeməklərdə, souslarda, salatlarda və desertlərdə istifadə edilir. Azərbaycan mətbəxi və kənd təsərrüfatında nar xüsusi yer tutur.

Nar ağacı necə bitkidir?
Nar yarpaqtökən kol və ya kiçik ağac formasında inkişaf edə bilər. İsti və günəşli iqlimi sevir, quraqlığa müəyyən dərəcədə davamlıdır. Ağacın parlaq yaşıl yarpaqları və qırmızı-narıncı rəngli çiçəkləri olur.

Meyvənin yetişməsi üçün kifayət qədər isti vegetasiya dövrü tələb olunur. Nar müxtəlif torpaq şəraitinə uyğunlaşa bilsə də, yaxşı drenaj olunan torpaqlarda daha əlverişli inkişaf edir.

Narın içində nə var?
Narın daxilində bir-birindən nazik pərdələrlə ayrılan çoxsaylı dənələr yerləşir. Dənələrin rəngi açıq çəhrayıdan tünd qırmızıya qədər dəyişə bilər. Dadı isə sortdan asılı olaraq şirin, turş və ya turşməzə olur.

Narın yeməli hissəsinin böyük hissəsini su təşkil edir. Meyvədə karbohidratlar, lif, vitamin və mineral maddələr də mövcuddur.

Narın qida dəyəri
Nar dənələri qida lifinin, C və K vitaminlərinin, folat və kalium kimi maddələrin mənbəyi ola bilər. Meyvənin tərkibində polifenollar adlandırılan müxtəlif bitki mənşəli birləşmələr də mövcuddur.

Nar şirəsi ilə bütöv nar dənələrinin qida tərkibi eyni deyil. Dənələr yeyildikdə qida lifi də qəbul edilir, şirədə isə lif miqdarı xeyli aşağı olur.

Nar antioksidantlarla zəngindirmi?
Narın tərkibində punikalaginlər və antosianinlər daxil olmaqla müxtəlif polifenollar mövcuddur. Bu maddələr antioksidant xüsusiyyətləri ilə araşdırılır. Antioksidantlar hüceyrələrdə oksidləşmə prosesləri ilə əlaqəli təsirlərin idarə edilməsində iştirak edən birləşmələrdir.

Bununla belə, nar və ya nar şirəsi hər hansı xəstəliyin müalicəsini əvəz edən vasitə hesab edilməməlidir. Meyvənin sağlam qidalanmanın bir hissəsi kimi istifadəsi daha düzgün yanaşmadır.

Nar necə yeyilir?
Narın qabığı kəsildikdən sonra meyvə hissələrə ayrılır və dənələr nazik pərdələrdən təmizlənir. Dənələr birbaşa yeyilə və ya salat, desert, qatıq və müxtəlif yeməklərə əlavə edilə bilər.

Nar təmizlənərkən dənələrin şirəsi geyim və səthlərdə ləkə yarada bildiyindən meyvəni ehtiyatla açmaq daha rahatdır.

Nar şirəsi necə əldə olunur?
Nar dənələrinin sıxılması nəticəsində nar şirəsi əldə edilir. Sənaye istehsalında meyvə emal olunur, şirəsi ayrılır və məhsulun növündən asılı olaraq əlavə filtrasiya və istilik emalından keçirilə bilər.

Hazır nar şirəsi alarkən məhsulun tərkibinə baxmaq faydalıdır. Bəzi içkilərdə saf nar şirəsi ilə yanaşı su, şəkər və ya digər meyvə şirələri də ola bilər.

Narşərab nədir?
Narşərab nar şirəsinin qatılaşdırılması ilə hazırlanan turşməzə sousdur. Azərbaycan mətbəxində xüsusilə balıq, ət və müxtəlif yeməklərin yanında istifadə olunur. Onun dadı istifadə edilən narın sortuna və hazırlanma üsuluna görə dəyişə bilər.

Narşərabın əsas xüsusiyyəti nar şirəsinin qatılaşdırılması nəticəsində yaranan intensiv dad və konsistensiyadır.

Narın qabığından istifadə olunurmu?
Nar qabığında müxtəlif bitki mənşəli birləşmələr mövcuddur və onun xüsusiyyətləri elmi araşdırmalarda öyrənilir. Lakin meyvənin qabığı gündəlik qidalanmada əsas yeməli hissə hesab edilmir.

Nar qabığından hazırlanan xalq təbabəti vasitələrinin təhlükəsizliyi və uyğun dozası hər zaman dəqiq müəyyən edilmədiyindən belə məhsullara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.

Nar necə yetişdirilir?
Nar ağacı əsasən günəşli sahədə yetişdirilir. Yeni əkilmiş ağaclar kök sistemi formalaşana qədər daha müntəzəm suvarmaya ehtiyac duya bilər. Yetkin nar ağacları quraqlığa davamlı olsa da, meyvənin inkişafı dövründə düzgün suvarma məhsulun keyfiyyətinə təsir edir.

Budama ağacın formasını qorumaq və zədələnmiş budaqları çıxarmaq üçün aparıla bilər. Həddindən artıq suvarma və zəif drenaj kök problemlərinin yaranmasına şərait yarada bilər.

Nar nə vaxt yetişir?
Narın yetişmə vaxtı iqlim və sortdan asılıdır. Şimal yarımkürəsində məhsul əsasən payız aylarında yetişir. Tam yetişmiş narın qabığının rəngi sortdan asılı olaraq dəyişdiyindən yalnız rəngə əsasən yetişmə səviyyəsini müəyyən etmək həmişə mümkün deyil.

Meyvə yetişdikdən sonra uzun müddət ağac üzərində qaldıqda bəzi sortlarda qabığın çatlaması müşahidə edilə bilər.

Nar necə saxlanılır?
Bütöv nar sərin şəraitdə müəyyən müddət saxlanıla bilər. Soyuducuda saxlanması onun daha uzun müddət keyfiyyətli qalmasına kömək edir. Təmizlənmiş dənələr isə qapalı qabda soyuducuda saxlanmalıdır.

Uzunmüddətli saxlama üçün nar dənələrini dondurmaq da mümkündür. Meyvədə kif, xoşagəlməz qoxu və ya ciddi yumşalma müşahidə edilirsə, onun istifadəsindən çəkinmək lazımdır.

Azərbaycanda narçılıq
Azərbaycan narın ənənəvi şəkildə yetişdirildiyi ölkələrdən biridir. Müxtəlif bölgələrdə nar bağlarına rast gəlinir və ölkədə şirin, turş və turşməzə xüsusiyyətlərə malik müxtəlif yerli nar sortları yetişdirilir.

Göyçay xüsusilə narçılıqla tanınır. Nar və narçılıq bu bölgənin kənd təsərrüfatı və mədəni həyatının tanınmış elementlərindən birinə çevrilib.

Nar Azərbaycan mədəniyyətində
Nar Azərbaycanda məhsuldarlıq, bolluq və birliklə əlaqələndirilən simvollardan biridir. Meyvə xalçaçılıq, dekorativ sənət, rəssamlıq və digər mədəniyyət nümunələrində də təsvir olunur.

2020-ci ildə Azərbaycanda narla bağlı ənənəvi bayram və mədəniyyət praktikası UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bu ənənə narın yalnız kənd təsərrüfatı məhsulu deyil, həm də ölkənin mədəni həyatının bir hissəsi olduğunu göstərir.

Narın mətbəxdə istifadəsi
Nar dənələri plov, salat, ət və digər yeməklərin hazırlanmasında istifadə edilə bilər. Onlar həm dad, həm də yeməyin görünüşünü zənginləşdirir. Nar şirəsi və narşərab isə marinad və souslarda istifadə olunur.

Şirin və turş dadların birləşməsi narı həm əsas yeməklərə, həm də desertlərə uyğun meyvəyə çevirir.